فصل اول
کلیات پژوهش

1-1 مقدمه
گردشگری از جمله صنعت های رو به گسترش در جهان حاضر است که در سال های اخیر به دلائل گوناگون از جمله تأثیر آن در افزایش تولید ناخالص ملی و م زایای اقتصادی، مورد توجه کشورهای مختلف، به خصوص کشورهای در حال توسعه قرار گرفته است. گردشگری دارای انواع متفاوتی است که با توجه به رشد شهر نشینی در قرن بیست و یکم، گردشگری شهری و راهکارهای توسعه آن در کانون توجه برنامه ریزان و دولتمردان واقع شده است. توسعه گردشگری شهری برآیندی است از عوامل مختلف که هر یک در این جریان تأثیر بسزایی دارد. این عوامل را می توان در ابعاد مختلف زمانی و مکانی دسته بندی نمود. ایجاد اماکن فعالیت در فضاهای شهری در تمامی ساعات شبانه روز به ویژه شب ها که بخشی از زمان از دست رفته اغلب شهرها از سویی و زمان فراغت اکثر شهروندان از سوی دیگر محسوب می شود. ازجمله عوامل مؤثر در توسعه گردشگری شهری به شمار می آید. توسعه فعالیت های شبانه شهری و به تبع آن رشد گردشگری شبانه، خود مستلزم محیا نمودن بسترهایی است که امنیت را می توان از مهمترین آنها دانست. این پژوهش بر آن است تا با بررسی عوامل مؤثر در تأمنین امنیت به ویژه امنیت شبانه در فضاهای شهری، به تبیین نقش امنیت در توسعه گردشگری شهری بپردازد. در این راستا شهر ساری که به دلیل دارا بودن ویژگی های برجسته طبیعی، فرهنگی، اجتماعی و تاریخی یکی از کانون های مهم گردشگری کشور به شمار می رود، به عنوان نمونه موردی انتخاب شده است.

1-2 بیان مساله
جهانگردی از مهمترین فعالیتهای انسان معاصر است که همراه با به وجود آوردن تغییراتی شگرف در سیمای زمین، تحولاتی بنیادی در شرایط اقتصادی، فرهنگی و آداب و رسوم به وجود آورده است. بررسی وضعیت نواحی و سرزمینهایی که همه ساله و در فصلهای مختلف مورد بازدید جهانگردان قرار میگیرند نشان میدهد تغییرات ناشی از جهانگردی در آنها بسیار چشمگیرتر و مهمتر از تغییراتی است که ناشی از گسترش سایر فعالیتهای اقتصادی است. به طور نمونه تجهیزات مورد نیاز جهانگردان نظیر مهمانسراها، رستورانها و مکانهای تفریحی که در کرانه های دریاها، نواحی کوهستانی، مناطق جنگلی و در اطراف چشمه های آب گرم معدنی تاسیس شدهاند، گویای نقش و تأثیر جهانگردی در دگرگون ساختن چهره زمین است (صیدایی، هدایتی مقدم، 1389: 2).
اکنون گردشگری به عنوان یک صنعت درآمدزا و رونق دهنده چرخهای اقتصادی کشور، نقش مهمی در ارتباط بین ملل و اقوام در جهان دارد. از همه مهمتراینکه گردشگران قرار باشد برای کشورها و مناطقی که به آن سفر میکنند سفیرانی باشند تا امنیت موجود در آن را همان طور که هست، توصیف کنند. شاید از این رو باشد که گردشگران پس از سفر، تصویر کشور یا منطقه ای را به آنجا سفر کردهاند با آنچه در روز اول در ذهن داشتند مغایر میدانند (میرزائی، 1391: 1). پس یکی از مواردی که میبایست در گردشگری قویاً مورد تأکید قرار گیرد امنیت میباشد، آسایش، راحتی و امنیت از مسائل بسیار مهمی است که گردشگران را به نقاط مختلف دنیا جلب میکند. با توجه به آنچه گفته شد و بر اساس شرایط خاص مناطق مرزی ایران، یکی از روشهای کارآمد و کم هزینه در راستای ارتقای امنیت، توجه به توسعه اقتصادی و نهایتاً اجتماعی-سیاسی مناطق یاد شده، از طریق توسعه گردشگری داخلی خواهد بود. از یک سو به سبب کاربر بودن اشتغال و تقلیل مشکل بیکاری را به همراه داشته و از سوی دیگر مبادله گردشگری ضمن برقراری تماسهای بیشتر در فرهنگهای گوناگون درک و تفاهم بیشتری میان اقوام مختلف ایجاد مینماید و به رغم صاحبنظران گردشگری میتواند، در کاهش تشنجات سیاسی موثر بوده و راهی برای احترام متقابل، صلح و دوستی و همبستگی ملی فراهم آورد (ابراهیم زاده، مسعودی راد، 1391: 2).
امنیت و گردشگری، پارامترهای یک معادله هستند که نسبت مستقیم با هم دارند. در واقع همان طور که یکی از عوامل مهم توسعه گردشگری وجود امنیت است، اصولاً تا امنیت برقرار نباشد سفری شکل نخواهد گرفت و سخن گفتن از گردشگری بیهوده خواهد بود. هرگاه در سطح جامعه جهانی بستر مناسبی فراهم باشد، افراد سفر میکنند و در پی آن است که فعالیتهای مربوط به گردشگری رونق مییابند و اگر گردشگران نسبت به مقصدی احساس ناامنی داشته باشند، هرگز به آن جا سفر نمیکنند. رونق گردشگری در یک منطقه و تردد گردشگران در یک مقصد، موجب به وجود آمدن امنیت میشود و توسعه آن، عامل موثری در مقابله با فقر است و موجب افزایش درآمد قشرهای مختلف، کاهش بیکاری و رونق اقتصادی و در نتیجه بهبود کیفیت زندگی مردم و افزایش رفاه اجتماعی میشود. البته این قضیه همیشه هم صادق نیست، چرا که در برخی مواقع، وجود پدیده گردشگری و رفت و آمد گردشگران باعث ناامنی شده است. با این وجود، صنعت گردشگری و مقوله امنیت ارتباط تنگاتنگی با هم دارند، لذا ملاک امنیت در گردشگری، احساس امنیت توسط گردشگران است؛ لذا با توجه به آمار منتشره توسط سازمانهای بین المللی که رشد روزافزون تعداد گردشگران بین المللی را نشان میدهد، به نظر میرسد ساری با توجه به ویژگیهای اقتصادی و توریستی میتواند مکان جدیدی برای آنان باشد. با در نظر گرفتن نکات فوق، بررسی علل عدم توسعه یافتگی صنعت جهانگردی در این شهر با تاکید بر عامل امنیت امری ضروری است.
شهرستان ساری مرکز استان مازندران است. شهر ساری در طول جغرافیایی 28/48 و عرض جغرافیایی 40/36 درجه واقع شده است. ارتفاع ساری از سطح دریا 40 متر است فاصله شهر ساری تا تهران 250 کیلومتر است و خط آهن سراسری ایران از این شهر عبور میکند رودخانه تجن نیز از این شهر زیبا می گذرد. از بهم پیوستن رودهای زارم رود و سفید رود و شیرین رود تشکیل شده است. در فاصله کمی از شهر سواحل زیبای دریای خزر قرار دارد که به راحتی قابل دسترسی میباشد. شهرستان ساری همانند دیگر شهرستانهای جلگه ای استان دارای آب وهوای معتدل خزری است. حرارت حداقل مطلق زیر صفر نیز گزارش شده است، همچنین متوسط درجه سالانه این شهر بالاتر از 16 درجه سانتیگراد است.
سؤال اصلی این است وضعیت امنیت شهر ساری با توجه به مولفه های توسعه گردشگری چگونه است؟

1-3 -سابقه و ضرورت انجام پژوهش
یکی از زمینه های ایجاد امنیت پایدار رونق گردشگری در یک منطقه است. زیرا امنیت و گردشگری، پارامترهای یک معادله هستند که نسبتی مستقیم با هم دارند. در واقع همان طور که یکی از عوامل مهم رونق گردشگری وجود امنیت است، توسعه گردشگری در یک منطقه و تردد گردشگری در یک مقصد نیز، موجب به وجود آمدن امنیت در آن منطقه خواهد شد. از این رو توسعه پایدار صنعت گردشگری و مقوله امنیت ارتباط تنگاتنگی با هم دارد. با توجه به پتانسیلهای گردشگری موجود در شهرستان ساری و برخورداری این منطقه از موقعیت ممتاز ژئوپلیتکی و دریای خزر و جاذبه های توریستی در این پژوهش سعی شده است که با توجه به حساسیت امنیت در رابطه با گردشگری در شهرستان ساری و پتانسیل های این شهر ضروریست و راهکاری مناسب برای ارتقاء این بخش بپردازیم.
بهمن رضایی گورابی در مقاله ای تحت عنوان “ارزیابی آسیب پذیری زیست محیطی گردشگری سواحل بندرانزلی” پیامد های مثبت گردشگری بواسطه دور بودن از آلودگی زیست محیطی در گذشته بیش از شرایط حاضر بوده است. از سه دهه قبل آثار منف ی گردشگر ی در بخش زیست محیط ی ،حساس یت محققان محیط زیست را فراهم کرده است ، و آن تعیین حساسیت زیست محیطی مناطق مختلف در ارتباط با گردشگری و تدوین و اجرای قوانین و مقررات مناسب در جهت حفظ محیط زیست است که به توسعه پایدار و افزایش گردشگری پرداخته می شود .
صمیمی در مقاله ای تحت عنوان “گردشگری و توسعه پایدار در شهرستان تفت”،مباحث ذیل را مطرح کرد:
کشور ما با برخورداری از انواع جاذبه های گردشگری میراث فرهنگی و اکوتوریستی از توانمندی بالایی برخوردار است . بسیاری از این پدیده ها و آثار در نوع خود در جهان ب ی نظیرند و نقش بسیار مهمی از نظر ایجاد اشتغال ، درآمد ارزی ، تبادل فرهنگی و شناساندن منابع غن ی و گسترد ه خود در دنیای امروز می توانند ایفاء نمایند . شهرستان تفت مانند اغلب مناطق جغرافی ایی ای ران دارای جاذبه های مهم گردشگری میراث فرهنگی و اکوتوریستی است که متاسفانه به دلی ل عدم توجهات لازم در خصوص جاذبه های آن و سرمایه گذاری مناسب تاکنون ای ن منطقه در جذب گردشگر موفقیت مورد انتظار را نداشته است.
حیاتی و همکاران در مقاله ای تحت عنوان “بررسی اثرات حضور گردشگران در نواحی گردش پذیر با تاکید بر توسعه پایدار،فرهنگی: مطالعه موردی شهرهای ساحلی دریای خزر” به نتایج ذیل دست یافت:
گردشگری به عنوان صنعتی نوپا برخواسته از افزایش اوقات فراغت مردم است که به عنوان فعالیتی اثرگذار بر تمام ارکان توسعه تلقی می گردد. حضور گردشگران با فرهنگ و عقاید مختلف از سراسر کشور در سواحل دریای خزر باعث ایجاد تعاملات اجتماعی و مبادلات فرهنگی با مردم ساکن در این نواحی می شود. در این تحقیق با رویکرد امنیت فرهنگی به بررسی آثار نامناسب حضور گردشگران در تضعیف هویت فرهنگی در مناطق ساحلی دریای خزر پرداخته شده است. در طی سالهای اخیر تاثیر گردشگران بر فرهنگ، آداب و رسوم، سنن، گویش و شیوه زندگی و معیشت و بطور خلاصه مظاهر فرهنگی و معنوی مردم این مناطق بسیار قابل توجه بوده است.
زیوار و همکاران در مقاله ای تحت عنوان ” جایگاه گردشگری مذهبی در توسعه پایدار شهری مطالعه موردی شهرری”به نتایج ذیل دست یافت:
گردشگری مذهبی یکی از شاخصههای مهم توریسم به شمار میرود و سهم قابل توجهی ازفعالیتهای جهانگردی را شامل میشود. گردشگری مذهبی یا زیارتی در جهان از مهمترین انگیزه های گردشگران است. زیارت نیز بخش مهمی از فعالیتهای مربوط به گردشگری مذهبی را در بر میگیرد. کشور ایران با دارا بودن 5 هزار و 800 بقعه متبرکه و مراکز مذهبی دارای ظرفیت بسیار بالایی در این زمینه میباشد. از این تعداد، یک هزار و 200 بقعه به دلیل شرایط معمارى، فرهنگی و تاریخی بودن، در فهرست آثار ملی به ثبت رسیدهاست.
ذبیحی و همکاران در مقاله ای تحت عنوان ” ارائه مدل تحلیلی برای ارتقاء امنیت شهری از طریق رویکرد امنیت طراحی (SBD) (مطالعه موردی: منطقه 17 شهرداری تهران” به نتایج ذیل دست یافت:
رویکرد امنیت از طریق طراحی، یکی از موثرترین و کارا ‎ ‎ترین رویکردها در زمینه ارتقاء امنیت شهری است که می‎تواند نقش بسزایی در ایمن سازی فضاهای شهری ایفا نماید این رویکرد تاکنون در ایران معرفی نشده و مورد استفاده قرار نگرفته است . بدین منظور، هدف از این مقاله ارائه مدلی تحلیلی برای سنجش امنیت شهری و معرفی رویکرد امنیت از طریق طراحی است. در‏این راستا، ناحیه سه از منطقه 17 تهران که به‏دلیل ویژگی‏هایی مانند تراکم جمعیتی بالا، فرسودگی و فشردگی بیش از حد بافت و گسیختگی کالبدی به دلیل عبور دو مسیر راه‏آهن از داخل بافت این منطقه دارای مشکلاتی نظیر پایین بودن وضعیت امنیت شهری و وجود احساس ناامنی در بین ساکنان است، به عنوان نمونه بررسی می‏شود.
کشورهای توریستی در تهیه و پخت غذاهای عالی وبا کیفیت بالا و تولید آثار هنری گران قیمت پیشرفت می کنند . گردش گری در مجموع نه تنها موجب اشتغال ، افزایش درآمد ، صلح و آرامش می گردد بلکه سطح هنر و ذوق و استعداد را ارتقا می بخشد . چون گردش گران فرهنگی ثروتمند حاضرند برای آثار فرهنگی با ارزش پول خوبی بپردازند . (تام ترنر ، 1376 ، ص16).
صنعت گردش گری در بعد کلان آن تابع تمام سازوکارهای سرمایه داری است و سرمایه داری بزرگ ترین ذی نفع در گسترش صنعت گردش گری است . می توان گفت که گردش گری دو روی یک سکه است که یک روی آن صلح ، دموکراسی ، آزادی ، پیشرفت فرهنگی ، اجتماعی و رونق اقتصادی است ؛ و روی دیگر آن ابتذال فرهنگی ، ناامنی ، گسترش بیماری ، فحشا ، فساد مالی ، باندهای قاچاق ، سرازیر شدن درآمدهای چند میلیارد دلاری به حساب بانکی چند شرکت بین المللی و خودباختگی تعداد بی شماری گردش گر در مقابل پیشرفت های مادی کشورهای پیشرفته. (پاپلی وهمکار، 1388 ، ص8).

ویژگی اصلی توریسم این است که در درجه اول، به سفری اطلاق می شود که دوراز خانه یا محل کار است ؛ و دوم ، اقامت کوتاه مدتی است که گاهی ممکن است بدون توقف شبانه باشد . (بورکارت و مدلیک ، 1981 ، ص 8).
، در تحقیق خود به بررسی و تحلیل نقش و جایگاه توریسم در توسعه صنایع بازرگانی و حمل و نقل پرداخته است. بر اساس یافتههای این تحقیق، در دنیای ارتباطات کنونی یکی از مهمترین محرکهای توسعهیافتگی اقتصادی کشورهای سرمایهگذاری و تقویت زیربناهای گردشگری است. به اعتقاد نویسنده یکی از مهمترین اثرات اقتصادی توریسم، توسعه صنایع حمل و نقل و بازرگانی و افزایش اشتغال در این بخش است. 9-MJoseph (2009).
10- Gouthami (2005) در کتاب خود تحت عنوان “Can tourism help craft?”، به بررسی و تحلیل اثرات توریسم بر صنایع دستی پرداخته است. مطالعات او در حوزه کشورهای جنوب شرق آسیا (مخصوصا کشورهای تایلند، مالزی و هند) انجام شده است. یافتههای ایشان نشان میدهد که توسعه گردشگری توانسته به احیاء صنایع دستی این مناطق کمک قابل توجهی کند. نتیجه این امر علاوه بر توسعه اقتصادی و گسترش اشتغال باعث بازتولید فرهنگی و توسعه فرهنگ بومی‌میشود.
1-4 سوالات