دانشگاه آزاد اسلامی
واحد علوم ئتحقیقات مازندران
گروه حقوق
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته حقوق جزا و جرم شناسیM.A
گرایش:حقوق جزا و جرم شناسی

عنوان:
نشر اکاذیب در جرایم رایانه ای
استاد راهنما
دکتر:

استاد مشاور
دکتر:

نگارش:
محمد مدانلو جویباری

تابستان 1393

تقدیم به:

شهدای هشت سال دفاع مقدس،
وهمچنین تمامی اعضای خانواده ام که در این مسیر همیشه حامی من بوده اند.

با تشکر از :
تمامی اساتید محترم علی الخصوص دکتر مهدی سلیمی که از تلاششان به خاطر روشن گری در زمینه تحقیق و پژوهش این پایان نامه،از خداوند برایشان سربلندی و طول عمر مسئلت دارم.

فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده:
مقدمه :
بیانمسأله:
اهمیتوضرورتانجامتحقیق:
مرورادبیاتوسوابقمربوطه:
اهدافمشخصتحقیق (شاملاهدافآرمانی،کلی،اهدافویژهوکاربردی):
سؤالاتتحقیق:
فرضیه‏هایتحقیق:
فصل اول: مفاهیم و تعاریف
مبحث اول : تعریف رایانه
مبحث دوم : مفهوم صدق و کذب
مبحث سوم :جرم چیست؟
مبحث چهارم : مفهوم جرائمرایانهای
گفتار اول : تاریخچهجرائمرایانه‌ای
گفتار دوم : اقداماتبهعملآمدهدرموردجرائمرایانهای
مبحث پنجم :تعریفجرمنشراکاذیب
مبحث هفتم : اشاعهاکاذیب،هتکحرمت،رایانه،اینترنت
مبحث هشتم : جرمنشراکاذیبازدیدگاهقانونمجرمانهوغیرمجرمانه
فصل دوم: بررسی جرم نشر اکاذیب رایانه ای
مبحث اول: عناصرارتکابیجرم
گفتار اول : عنصرمعنوی
گفتار دوم :عنصرمادی
گفتار سوم : عنصرقانونی
مبحث دوم : ارکانتشکیلدهندهجرمنشراکاذیب
گفتار اول : عنصرقانونیاینجرم
گفتار دوم : رکنمادی
گفتار سوم : رکنروانی
مبحث سوم : نشراکاذیبونسبتدادناعمالخلافحقیقت
مبحث چهارم : بررسی جرایم مرتبط با جرم و اشاعه اکاذیب در جرایم رایانه ای
مبحث پنجم : جرمنشراکاذیبدرسایرقوانین
مبحث ششم : مطلق یا مقید بودن جرم نشر اکاذیب
مبحث هفتم : تطبیقجرمنشراکاذیبباموادعمومیقانونمجازاتاسلامیجدید
گفتار اول: قابلگذشتبودنیاغیرقابلگذشتبودنجرمنشراکاذیبدرجرایمرایانه ای
گفتار دوم :تکمیلییاتبعیبودنجرمنشراکاذیبدرجرایمرایانهای
گفتار سوم: شرکتدرجرمنشراکاذیبدرجرایمرایانهای
گفتار چهارم: معاونتدرجرمنشراکاذیبدرجرایمرایانهای
گفتار پنجم : تعددجرمنشراکاذیبدرجرایمرایانهای
مبحثششم: موقعیتجرایمنشراکاذیبدرجرایمرایانهایازنظرمطلقومقیدبودن
گفتار ششم :تخفیف مجازات
گفتار هفتم :تعویق صدور حکم
گفتار هشتم :تعلیق اجرای مجازات
گفتار نهم : توبه مجرم
گفتار دهم :عفو
گفتار یازدهم : مرور زمان
فصل سوم :مجازات جرم نشر اکاذیب رایانه ای و دادگاه صالح به رسیدگی به آن
مبحث اول : تعریف مجازات و انواع آن در حقوق جزای ایران
گفتار اول : مفهوم مجازات
گفتار دوم : انواع مجازات در حقوق جزای ایران
مبحث دوم : مجازاتجرمنشراکاذیب
مبحث سوم : دادگاه صالح به رسیدگی
فهرست منابع:
نتیجه گیری و پیشنهادات:

چکیده
یکیازاتهاماتانتسابیشایعبهویژهبهاصحابرسانهوگاهیفعالانسیاسیکشورما،ارتکابنشراکاذیببهقصدتشویشاذهانعمومیاستکهمتاسفانهرویهقضاییدرانطباقمصداقبامادهقانونوتشخیصقضاییارتکاباینجرم،اغلبرویکردهایمتفاوتدارد،بهنحویکهدربرخیازاحکامصادره،عبارت « تشویشاذهانعمومی»درکنارنشراکاذیبوبهعنوانیکجرممستقلذکرشدهدرحالیکهبامراجعهبهقوانینجزایی،جرمیتحتاینعنوانملاحظهنمی‌شودوتشویشاذهانعمومیبخشیازعنصرروانی «سوء‌نیتخاص»برایتحقّقجرمنشراکاذیباست. نگارندهطییادداشت‌هاویامقالاتمتعددبهتحلیلارکانمتشکله «نشراکاذیب»وتبیین «مفهومتشویشاذهانعمومی»درمطبوعاتپرداختهاست. اماکاربردقضاییشایعاینجرمبهخصوصدرجرایممطبوعاتیووجودنکته‌هایظریفدرزمینهتشخیصقضاییواحرازارکانمتشکلهآن،ضرورتنگارشمقالاتبیشترراایجابمی‌نمایدبهویژهاینکهدراغلبتألیفاتکتبحقوقجزایی،آنچنانکهبایدتشریحعناصرتشکیلدهندهاینجرموتفاوتآنباارکانجرایمدیگرعلیهحیثیتوشرافتاشخاصمانندافترا،مطالبکافیگنجاندهنشدهاست . ازاینرو،اغلبدانشآموختگانحقوق،درتشخیصمصداق‌هاینشراکاذیببامشکلمواجهندهمینطوراغلبقضاتکیفرینیزدرتشخیصقضاییخودازنشراکاذیبتفسیرهاویابرداشت‌هایمتفاوتوخلافقانوندارند.اینپژوهشابتدابهتعاریفوکلیاتپرداخته،سپسهتکحرمتونشراکاذیبراهرکدامبهتنهاییبررسیمیکند. آنگاهدرصددبررسیحقوقیجرماستودراینمبحثعنصرقانونی،مادیومعنویجرمبررسیمیشودکهدرضمنبیانعنصرقانونیابهاماتموجودرابیانمیدارد. آنگاهبهمقایسهجرمهتکحرمتونشراکاذیبرایانهایباتوهینووافتراوقذفمیپردازد.

واژگان کلیدی:جرم-نشر و اشاعه-اکاذیب-رایانه

مقدمه :

پیشرفت تکنولوژی و علم و دست یابی بشر به فناوری اطلاعات و استفاده از رایانه و پیدایش دنیای مجازی دارای پیامدهای مثبت و منفی فراوانی برای بشر بوده است. از جمله پیامدهای منفی آن، پیدایش جرایم رایانه ای بوده است. در مورد جرایم رایانه ای تعاریف متعددی ذکر شده است برخی از این تعاریف عباتند از:
پلیس جنایی فدرال آلمان در تعریفی از جرایم رایانه ای این چنین اعلام داشته است: «جرم رایانه ای در برگیرنده همه اوضاع و احوال و کیفیاتی است که در آن شکلهایپردازشالکترونیکداده‌ها،وسیلهارتکابویاهدفیک جرم قرار گرفته است و مبنایی برای نشان دادن این ظن است که جرمی ارتکاب یافته است.کمیته اروپایی مسایل جنایی در شورای اروپا : در سال 1989 گزارش کاری بیان کرد که در آن یکی از متخصصان چنین تعریفی ارایه کرده است: «هر فعل مثبت غیر قانونی که رایانه، ابزار یا موضوع جرم باشد. یعنی به عبارت دیگر هر جرمی که ابزار یا هدف آن تاثیر گذاری بر عملکرد رایانه باشد.پروفسور شیک یکی از حقوقدانان اطریشی در تعریف جرم رایانه ای بیان میدارد: «جرم رایانه ای به هر عمل مجرمانه ای گفته شود که در آن رایانه، وسیله یا هدف ارتکاب جرم باشد.در ایالات متحده آمریکا تعریف وسیعی از جرم ‌رایانه‌ای به عمل آمده مبنی بر آنکه: «هراقدامغیرقانونیکهبایکرایانهیابهکارگیریآنمرتبطباشد را جرم ‌رایانه‌ای می‌گویند. یا هر اقدامی‌که به هر ترتیب با رایانه مرتبط بوده و موجب ایجاد خسارت به بزه دیده شود و مرتکب از این طریق منافعی را تحصیل کند، جرم محسوب می‌شود.در کانادا نیز در تعریف جرایم رایانه ای این چنین بیان شده است: «جرم رایانه ای شامل هر فعالیت مجرمانه ای است که در برگیرنده کپی، استفاده، جابجایی، مداخله، دسترسی یا سوء استفاده از سیستم های رایانه ای، عملکرد رایانه، داده ها یا برنامه های رایانه است.در حقوق ایران، نه در قانون تجارت الکترونیک و نه در قانون جرایم ‌رایانه‌ای مصوب 11/11/1388 هیچ تعریفی از این مفهوم ارایه نشده است. شاید دلیل آن اختلافات مبنایی است که میان حقوقدانان از تعریف جرایم ‌رایانه‌ای وجود دارد. اما می‌توان به عنوان نمونه تعریف زیر را ارایه کرد:
آن دسته از جرایمی‌که با سوءاستفاده از یک سیستم ‌رایانه‌ای برخلاف قانون ارتکاب می‌یابد جرایم ‌رایانه‌ای نام دارد. البته این دسته از جرایم را می‌توان شامل جرایم سنتی که به واسطه رایانه صورت می‌گیرد از قبیل کلاهبرداری و سرقت و نیز جرایم نو ظهوری که با تولد رایانه پا به عرصه حیات گذاشته اند دانست، مانند جرایم علیه صحت و تمامیت داده‌ها»
در کتاب قانون مجازات اسلامی در قسمت جرایم رایانه ای، مجازات هتک حیثیت و نشر اکاذیب طبق مواد ذیل بیان شده است
‎‎ماده (16) هرکس به وسیله سیستم‎های رایانه‎ای یا مخابراتی،‌ فیلم یا صوت یا تصویر دیگری را تغییر دهد یا تحریف کند و یا با علم به تغییر یا تحریف منتشر کند، به نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت او شود، به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج تا چهل میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.
تبصره ـ چنانچه تغییر یا تحریف به صورت مستهجن باشد، مرتکب به حداکثر هر دو مجازات مقرر محکوم خواهد شد.
ماده (17) هرکس به وسیله سیستم‎های رایانه‎ای یا مخابراتی صوت یا تصویر یا فیلم خصوصی یا خانوادگی یا اسرار دیگری را بدون رضایت او منتشر کند یا در دسترس دیگران قرار دهد، به نحوی که منجر به ضرر یا عرفاً موجب هتک حیثیت او شود، به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج تا چهل میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.
ماده (18) هر کس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی به وسیله سیستم رایانه یا مخابراتی اکاذیبی را منتشر نماید یا در دسترس دیگران قرار دهد یا با همان مقاصد اعمالی را برخلاف حقیقت، رأساً یا به عنوان نقل قول، به شخص حقیقی یا حقوقی یا مقام‌های رسمی به طور صریح یا تلویحی نسبت دهد، اعم از این‌‌که از طریق یاد شده به نحوی از انحاء ضرر مادی یا معنوی به دیگری وارد شود یا نشود، افزون بر اعاده حیثیت به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از پنج تا چهل میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.

بیانمسأله:
یکیازجرائمیکهدرقانونمجازاتاسلامیبهآناشارهشدهاستجرمنشراکاذیباستکهدراینقانوننشراکاذیببههمراههتکحیثیتآمدهاست.یکیازمواردجرمنشراکاذیبنشراکاذیبرایانهایاست. یعنیاینکهشخصیعمداًوعامداًوازرویسوءنیتاخباردروغوخلافواقعرابهقصداضراربهغیریاتشویشاذهانعمومییامقاماترسمیتوسطرایانهدراینترنتودنیایمجازیمنتشرکندوبهشخصموردنظرنسبتدهد. اینجرمنیزمانندجرایمدیگردارایسهعنصرقانونی،مادیومعنویمیباشدبهطوریکهعنصرقانونیجرمنشراکاذیبرایانهای،فصلپنجمقانونجرایمرایانهایایستکهقانونگذارطیسهمادهویکتبصرهدرشمارههای 16و17و18 بهآنپرداختهاست. رکنوعنصرمادیجرمنشراکاذیبرایانهایهماننسبتدادنونشردادنخلافواقعیتبهشخصحقیقییاحقوقییامقاماترسمیاستکهبااینرفتارواعمالتوسطعاملمشمولاطلاقاینجرمبهخودمیشود. عنصرروانییامعنویجرمنشراکاذیبرایانهایآنسوءنیتعامیاستکهمرتکببایدبداندوعالمباشدکهامریبیاساسودروغوکذبیراداردبهشخصحقیقییاحقوقینسبتمیدهدومرتکبعلاوهبرسوءنیتعامدارایسوءنیتخاصکههمانقصداضراربهغیروتشویشاذهانعمومییامقاماترسمیاستراداراست. درجرمنشراکاذیبرایانهایمرتکبنیازبهیکقصدوانگیزهمشخصکههماننسبتدادندروغوکذبوعملخلافواقعاسترابایدداشتهباشد. اینجرمدرقانونمجازاتاسلامیدرماده 698 آمدهبودوهمچنیندرقانونمجازاتاسلامیسال 1392(جدید) درماده 744 تحتعنوانهتکحیثیتونشراکاذیبوهمچنیندرمواد 745 و746 بایکتبصرهدرفصلپنجمقانونجرایمرایانهایآمدهاست. مادراینتحقیقدرصددبررسیجرمنشراکاذیبرایانهایومصداقهایاحکاموقواعدناظربراینجرموتشریحجوانبوشرایطلازمبرایبهوقوعپیوستنوثابتشدناینجرمهستیم.ماده 698 ،دارایدوعنوانمجرمانهمستقلباعنصرروانیازحیثسوء‌نیتخاصمشترکومجازاتقانونییکساناست. الفـنشراکاذیب . بـنسبتخلافحقیقتدادنبهاشخاص . بنابرایندرعنصرمادیوبخشیازعنصرروانیایندوجرم (سوء‌نیتعام) بینایندوعنوانمجرمانهتفاوتوجوددارد. «قصداضراربهغیر»یا«تشویشاذهانعمومییامقاماترسمی»،بهعنوانسوء‌نیتخاص،بخشیازعنصرروانیهردوجرماستبااینتوضیحکهبرایتحققارکانهریکازایندوجرمسوایعنصرمادیوسوء‌نیتعامازعنصرروانیخاصهریک،وجودسوء‌نیتخاصدرقالب«قصداضراربهغیر»ویا «قصدتشویشاذهانعمومییامقاماترسمی»شرطاست . اماتحققاضراربهغیریاتشویشاذهانبهعنواننتیجهعملمجرمانهدرهردوموردشرطنیستوچنینبرداشتیازقیدعبارت «اعمازاینکهازطریقمزبوربهنحویازانجاضررمادییامعنویبهغیرواردشودیانه»مستفادمی‌شود . همانطوریکهیکیازاساتیدشهیر،اظهارنظرنموده‌اند،درنشراکاذیب «اعمالمعینیبهشخصیااشخاصنسبتدادهنمی‌شودبلکهاخبارومطالبیبی‌اساسبهطورکلیاظهارمی‌شود‌. . .» هرچنداینجزماده «بندالفماده 269 مکررقانونمجازاتعمومیسابقباقسمتاولماده 698 قانونفعلیـباافزودنکلماتنامهیاشکواییهبهآنـ » بهطورکلیمیتواندشاملنسبتدادناعمالغیرواقعیبهشخصیااشخاصمعینینیزباشدولیقانونگذارایننوعراازاصلموضوعجداکردهومستقلاً «درقسمتدومماده»موردحکمقراردادهاست.بنابراینشخصیکهباقصداضراربهغیروتشویشاذهانعمومییامقاماترسمیوبهوسیلهمراسلات،‌بهدروغشایعنماید. درفلانشهریکصدنفردراثرابتلابهآنفلو‌آنزایخوکیجانخودراازدستداده‌اند،عمل‌اشمصداقنشراکاذیباستوهمینطوراستاگرباهمانمقاصدشایعسازدخزانهدولتیخالیشدهاست . امااگرشخصیبهقصداضراربهغیرویاتشویشاذهانعمومی،برخلافحقیقتوبهانگیزهرأیندادنمردمبهیککاندیدایانتخاباتی«کهاینانگیزهبهعنوانقصداضرارنیزبهشمارمی‌آید»اعلامکنداودارایسهزنصیغه‌ایاست،عملمرتکبمصداق «نسبتدادنبرخلافحقیقتبهاشخاص » محسوبمی‌شودنهنشراکاذیب. همینطورچنانچه،نشریه‌ایانتشارمجددنشریهمحلیدیگررااگرچهبانقلقولوتلویجاً «بااشارهبدونذکرنام»بهعنوان «تریبونبیگانگان»خواندهوگردانندگانآنرابهتبلیغبهنفعدولت‌هایبیگانهمتهمنماید. عملشمصداقجزءدومماده 698 می‌باشد.هرچنددرمتنمادهکلمات «اکاذیب»‌و «اعمال»بهصورتجمعآمده،منظور،نوعآناموراستوبهیککذبویکعملهمصدقمی‌کند (3).‌درموردنشراکاذیبازنظرعنصرمادیوسایلارتکابجرممانند،نامهیاشکواییهیامراسلاتیا . . . احصاءشدهومی‌تواناینگونهاستنباطکردکهاظهاراتشفاهیازشمولمادهخارجاستامادرموردجزءدوم «نسبتدادناعمالبرخلافحقیقتبهاشخاص » ظاهراَمیتوانایناعمالراشفاهینیزمانندنطقدریکسخنرانیبهاشخاصنسبتداد . ازنظرعنصرروانی،احرازسوء‌نیتعام«ارادهخودآگاهدرارتکابعملمجرمانه»وسوء‌نیتخاصشرطتحققهردوجرماست. اماچنانچهمرتکبباوجوددارابودنسوءنیتعام «آگاهیبهکذببودنمطلبیامورداسنادوعمددرنشریانسبتدادنآن » فاقدسوءنیتخاص