تلاش‌کردن در شرایط ناگوار است (دوو ، 2004).

1-4-2- عوامل مؤثر بر تاب‌آوری
عوامل موًثر بر تاب‌آوری در حالت کلی شامل عوامل درونی و عوامل بیرونی است. فاکتورهای درونی، فاکتورهایی هستند که از مکانیسم‌های درونی فرد سرچشمه می‌گیرد و در واقع شامل مشخصات درونی افراد مانند هوش ، ویژگی‌های شخصیتی ، عزت نفس، خود کارآمدی و مهارت های حل مسئله می‌باشد. فاکتورهای بیرونی آن دسته از عواملی است که از مکانیسم های بیرونی فرد سرچشمه می‌گیرد . خانواده، دوستان، مدرسه، دولت از این نوع عوامل محسوب می‌شوند.
در مجموع می‌توان تاب‌آوری را به صورت سه عامل مورد بررسی قرار داد:
1- آمادگی‌های فردی (عوامل فردی) که شامل منابعی است که در خود فرد وجود دارد مانند: هوش، مهارت‌های کنارآمدن، سرسختی، مهارت‌های ارتباطی و دید مثبت نسبت به خود، اعتماد و حس معناداری زندگی که می‌تواند در شکل‌گیری تاب‌آوری نقش داشته باشد.
2-انسجام خانوادگی (عوامل خانوادگی) اشاره به وجود منابع خانوادگی قوی مانند جو خانوادگی مثبت، روابط نزدیک در خانواده، تحصیلات والدین و محیط سازمان یافته، برای افراد دارد، به طوری که فرد از درون خانواده به خوبی مورد حمایت قرار گیرد و در مواقع بروز مشکل، این فاکتور حمایتی بتواند به او کمک کند تا بهتر با مشکل مواجه شود.
3- حمایت اجتماعی (عوامل اجتماعی) آن دسته عواملی است که از طرف اجتماع در اختیار فرد قرار می‌گیرد. منابع حمایت اجتماعی می‌تواندشامل نقش دولت‌ها، نقش آموزش و پرورش در ایجاد مهارت‌های رهبری و کار گروهی، و حتی روابط فرد با بزرگسالان در مدرسه و غیره باشد.
عواملی که باعث می‌شود فرد تاب‌آور شود همان فاکتورهای حمایتی هستند. مفهوم تاب‌آوری با عوامل حمایتی رابطه‌ای بسیار نزدیک دارد. فاکتورهای حمایتی، عوامل برگرفته از فرد و یا محیط در جهت مقاوم‌کردن فرد در برابر شرایط تهدیدآمیز می‌باشد. در مقابل فاکتورهای حمایتی، فاکتورهای خطر قرار دارند. فاکتورهای خطر وقایع پر استرس و محرک‌های تنش‌زا در زندگی می‌باشند. فاکتورهای خطر می‌تواند فرد را از رسیدن به حالت تعادل باز دارد.
راتر (1999)، تاب‌آوری را یک فرآیند پویا می‌داند که شامل تعامل بین عوامل خطرزا و عوامل حمایتی (محافظتی) درونی و بیرونی، برای بهبود آثار رویدادهای ناگوار زندگی می‌باشد (اولسون و همکاران، 2003). در این راستا گارمزی (1985) نیز به سه عامل حمایتی مذکور اشاره دارد. در مجموع براساس ادبیات پژوهش تاب‌آوری آشکار است که اغلب فعالیت‌های تحقیقی بر فرآیندهای حمایتی تأکید کرده‌اند، فرآیندهایی که در سه سطح فردی، خانوادگی و اجتماعی قرار دارند.
سه پیامد عمده فاکتورهای حمایتی شامل کاهش تأثیر رویدادهای منفی، مقاومت در برابر مشکل و ترویج گذرگاه‌های موفق و مثبت می‌باشد. هم چنین پیامدهای تاب‌آوری شامل رفتارهای اجتماعی مطلوب، پیشرفت تحصیلی، رضایت از زندگی، شادکامی و عدم رفتارهای نامطلوب مانند بیماری های روانی و عدم ثبات عاطفی و هیجانی را می‌توان نام برد (ماستن ورید، 2004).

2-4-2- مدل‌های تاب‌آوری
با توجه به گستردگی مفهوم تاب‌آوری ، پژوهشگران این حوزه مدل‌های متعددی را برای تاب‌آوری توصیف کرده‌اند. به طور کلی مدل‌های تاب‌آوری را می‌توان به دو دسته، مدل‌های مفهومی و مدل‌های فرآیندی تقسیم نمود. مثلاً گارمزی، ماستن و تلگن (1984) مدل جبرانی، مدل حفاظتی و مدل مصون‌سازی در مقابل آسیب‌پذیری را ارائه نمودند. همچنین ماستن و رید (2004) مدل‌های مفهومی متمرکز بر متغیر ومدل‌های متمرکز بر شخص را ارائه کردند. ریچاردسون، نیگر، جنسن و کامپفر (1990) نیز مدل فرآیند تاب‌آوری را مطرح ساختند. در مدل‌های فرآیندی به جای تأکید بر شناسایی عوامل محافظتی محیطی یا فردی، بر فرآیندهای تاب‌آوری تمرکز شده است (به نقل از صحراگرد، 1386). در اینجا در مورد مدل فرآیندی کامپفر به تفضیل بحث خواهد شد.

– مدل کامپفر
مدل تاب‌آوری کامپفر شامل سه عامل شخص، فرآیند و بافت می‌باشد. در این مدل پیشایندهای محیطی (یعنی عوامل خطرزا و عوامل حفاظتی)، خصوصیات و ویژگی‌های فردی و پیامدهای مثبت (یا انسجام مجدد) بعد از تجارب منفی زندگی مد نظر قرار گرفته است. در عین حال تاب‌آوری هم به عنوان یک پیامد و هم به عنوان یک پیشایند عمل نموده است.
کامپفر در مدل خود شش سازه‌ی اصلی را مشخص کرده است (شکل 1-1). چهار مورد حوزه‌های تأثیرگذاری هستند و دو مورد نیز نقاط تعالی بین دو حوزه می‌باشند. چهار حوزه‌ی اثر عبارتند از: استرسورها و چالش‌های حاد، بافت محیطی، ویژگی‌های فردی، و پیامد. نقاط فرآیندهای تبادلی، تلاقی بین فرد و محیط، و فرد و پیامدهاست.
بافت محیطی فرآیند
تعاملی
فرد/محیط عوامل
تاب‌آوری
درونی فرآیند‌های تاب‌آوری

شکل 1-1: مدل کامپفر : چارچوب تاب‌آوری (1999)

1- استرسورها و چالش‌ها
این محرک‌های ورودی، فرآیند تاب‌آوری را فعال کرده و یک عدم تعادل را در فرد یا آن واحد (برای مثال خانواده، گروه یا جامعه) ایجاد می‌کنند. درجه استرس ادراک شده توسط فرد بستگی به ادارک، ارزیابی شناختی و تفسیر وی از استرسور به عنوان تهدیدکننده یا آزارنده دارد. در هر موقعیت تاب‌آوری، محرک باید نوعی از استرسور یا چالش باشد؛ زیرا تاب‌آوری زمانی معنا پیدا می‌کند که فرد نوعی استرس یا چالش را تجربه نمایند. چالش‌ها به فرد کمک می‌کنند تا با استرسورهای جدید مقابله کرده و از طریق این تجربه، رشد کند. این یک اصل اساسی برای تاب‌آوری است.
2- بافت محیط بیرونی
که شامل توازن و تعامل بین عوامل خطرزا و حفاظتی برجسته و فرآیندهای محیط بیرونی فرد در حوزه‌های مهم تأثیرگذاری است (مانند خانواده، فرهنگ، جامعه، مدرسه، و گروه همسالان). این موارد با افزایش سن تغییر می‌کنند و مختص فرهنگ، موقعیت جغرافیایی یا یک دوره تاریخی هستند.
3- فرآیندهای تعامل شخص و محیط
شامل فرآیندهای تعامل بین فرد و محیطش می‌باشد. برخی از فرآیندهای تعاملی به افراد کمک می‌کند تا محیط پر خطر را به یک محیط حفاظتی تبدیل کنند.
4- خصوصیات درونی فرد
شامل توانایی‌های شناختی، اخلاقی، اجتماعی -رفتاری، جسمانی و هیجانی – عاطفی فرد می‌باشند؛ شایستگی‌هایی که برای موفقیت در وظایف مختلف تحولی (رشدی)، در فرهنگ‌های مختلف و محیط‌های فردی متفاوت مورد نیاز است.
5- فرآیندهای تاب آوری
شامل تاب‌آوری کوتاه مدت یا دراز مدت می‌باشد که فرد در طی مواجهه تدریجی با چالش‌ها و استرسورها فرا گرفته است و به وی کمک می‌کند تا با انسجام مجدد به حالت اولیه برگردد.
6- پیامدهای مثبت
پیامدهای مطلوب یا سازگاری موفقیت‌آمیز در زندگی در وظایف تحولی خاص که برای سازگاری مثبت بعدی در وظایف تحولی جدید حمایت‌کننده هستند و احتمال رسیدن به یک سمت کلی در بزرگسالی را تحت عنوان بزرگسال تاب‌آور افزایش می دهند.

– مدل ماستن و رید
ماستن و رید (2004) مدلهای جمع‌پذیر ، تعاملی و غیرمستقیم را توصیف کرده‌اند در مورد جمع پذیری اثرات عوامل خطرزا و دارایی‌ها و یا خطرزا/ دارایی‌ها در رابطه با یک پیامدی که مثبت می‌باشد آزمون شده است. طبق این مدل دارایی و خطر نقشهای مستقیمی را ایفا می‌کنند یعنی به اینکه یک فرد چه میزان درست عمل کرده توجه دارد. در این مدل وجود یک عامل خطر یک پیامد منفی در پی دارد و عدم حضور خطر عدم تأثیر خطر را در پی خواهد داشت. گاهی حضور دارایی‌ها اثر مثبت دارد مانند داشتن هوش و یا کیفیت فرزندپروری. پیشرفت تحصیلی نیز که باعث خنثی کردن سطوح خطر می‌شود، با تقویت دارایی‌ها موجب کاهش خطر می‌گردد. در مدل تعاملی یک متغیر باعث کاهش اثرات متغیر خطرزا می‌شود که به این متغیرها عوامل محافظتی گویند. که خود به دو نوع تقسیم می‌شود نوع اول یک ویژگی پایدار در فرد یا در محیط هست که آمادگی فرد را برای روبرو شدن با مشکل و از بین بردن آن افزایش یا کاهش می‌دهد مانند رفتار خلق و خوی افراد که باعث می‌شود یک موقعیت را با استرس و تهدید بیشتر درک کرده و بیشتر واکنش نشان دهند یا واکنش کمتری از خود نشان دهند. نوع دوم سیستم محافظتی است که در زمان تهدید فعالانه عمل می‌کند مانند تلاشهایی که فرد برای تطابق خود با تغییرات و شرایط ناگوار از خود نشان می‌دهد. محافظت والدین از کودک خود در زمان تجربه شرایط ناگوار و خطر می‌تواند یکی از مثالهای بارز سیستم محافظتی باشد.

5-2- مفهوم امید به زندگی
با اینکه ایده‌ی امید از زمان آغاز خلقت آدمی وجود داشته است، بررسی علمی آن در زندگی انسان قدمتی کوتاه دارد و دوران طفولیت خود را می‌گذراند (منصوری، 1387). تعاریف و نظریه‌های کاملاً متفاوتی از امید وجود دارد. در قرآن و روایات معصومان‌(ع)، امید به رحمت خداوند و سرانجام نیکو، از جهات گوناگون تأکید شده است. بیمناکی افراطی از خداوند، ناامیدی از رحمت الهی است که آفت بزرگ خوف از خداوند است و از رذیلت‌های اخلاقی به شمار می‌آید. قرآن کریم، ناامیدی از رحمت الهی را گمراهی می‌داند و می‌فرماید: «چه کسی ـ جز گمراهان ـ از رحمت پروردگارش نومید می‌شود؟» حجر: 56. در مسیحیت هم امید به همراه عشق و ایمان، راعصاره¬ای برای داشتن زندگی خوب دانسته¬اند. درد و رنج، اغلب در زمان حال، به امید اینکه در آینده اوضاع بهتر خواهد شد، تحمل می¬شود. بنابراین کوشش هایمان تماماً ارزشمند هستند. امید باعث ایجاد توانایی در عدم تأثیرپذیری از مشکلات زمان حال می¬شود همچنین باعث گشودگی نسبت به فرصت¬های جدید می¬گردد (اشنایدر، 2000).
محققان و متخصصان بالینی نه تنها بر ضعف افراد بلکه بر قوت¬هایی تأکید دارند که رشد سلامتی را تضمین می¬کند،. امید یکی از سازه¬هایی است که بعنوان شاخص توانمندی در بهزیستی مثبت افراد مورد توجه واقع شده است. اکثر تحقیقات گذشته در مورد امید (اشنایدر و همکاران، 1997؛ وال، هیوبنر و سولدو ، 2004) رابطه آن را با متغیرهای مهمی از قبیل حمایت اجتماعی، مشکلات رفتاری و ویژگی¬های شخصیتی نشان داده¬اند با این حال پژوهش‌های مداخلاتی در این سازه هنوز در ابتدای راه است. طرفداران عملکرد توانایی محور در مقابل نقص محور معتقد به این هستند که حوزه روان¬شناسی مثبت به متخصصان این امکان را خواهد داد تا با داشتن ابزارهایی جدید مراجعان خود را از چشم¬انداز وسیع و کاملتری نظاره کنند.
در طول تاریخ اثر امید مورد شک و تردید و مباحثه قرار گرفته و تعریف آن نیز دائماً ارزیابی شده و تغییر یافته است. در دهه¬های گذشته نظریه¬های تفکر امیدوارانه حول ادراک این موضوع بوده که اهداف دست یافتنی هستند (اشنایدر، فلدمن، تیلور، اسکرودر و آدامز ، 2000). اشنایدر سازه امید را به عنوان فرایند تفکری تعریف می‌کند که از طریق آن افراد اهداف خود را به صورت فعال تعقیب می-کنند.
رابینسون (1983؛ به نقل از اسلامی‌نسب، 1373) نیز معتقد است امید یکی از پایه‌های اصولی توازن و قدرت روانی است که مشخص‌کننده‌ی دستارودهای زندگی است. از نظر اشنایدر (2000)، امید حالت انگیزشی مثبتی است که مبتنی بر پایداری و راه‌یابی است و محصول تعامل فرد با محیط است؛ به سخن دیگر، امید عبارت است از: ظرفیت تصور توانایی ایجاد مسیرهایی به سمت اهداف مطلوب و تصور داشتن انگیزه برای حرکت در این مسیرها (اشنایدر، 2000).
به اعتقاد فلدمن و اشنایدر (2005)، برگزیدن هدف‌های مناسب و تلاش برای رسیدن به آن‌ها همان چیزی است که می‌توان به آن تفکر هدف‌مند یا امید گفت. اشنایدر و همکارانش، امید را مجموعه ای شناختی می دانند که مبتنی بر احساس موفقیت ناشی از منابع گوناگون (تصمیم‌های هدف‌مند) و مسیرها (شیوه ی انتخاب‌شده برای نیل به اهداف) است. بنابراین، امید یا تفکر هدف‌مند از دو مؤلفه‌ی مرتبط به هم یعنی «مسیرهای تفکر» و «منابع تفکر» تشکیل شده اند. مسیرهای تفکر انعکاس‌دهنده‌ی ظرفیت فرد برای تولید کانال های شناختی در رسیدن به اهدافش است و منابع تفکر عبارتند از افکاری که افراد برای رسیدن به اهدافشان، درباره‌ی توانایی‌ها و قابلیت‌هایشان برای عبور از مسیرهای برگزیده، تعریف کرده‌اند. از طریق ترکیب منابع و مسیرها می‌توان به اهداف رسید. اگر هر کدام از این دو عنصر شناختی وجود نداشته باشند، رسیدن به اهداف غیر ممکن است (اشنایدر، 2002).
اشنایدر و همکاران (2006) در تعریف دیگری، امید را مجموعه‌ای ذهنی می دانند که مبتنی بر حس متقابل اراده و برنامه‌ریزی برای رسیدن به هدف است. از آنجا که امید به زندگی با نگرش‌ها و ساختارهای مرتبط با زندگی در ارتباط است. هر فردی که به زندگی امیدوار است باید به