درواقعفردیاگروهبعدازتصمیمگیریمبادرتبهانجامنقشههاوتصمیماتخودمیکنندکههمانعنصرمادیراشاملمیشودکهاینمعناخاصجرائمعمداست. برایاحرازیکجرمبهمعنایواقعی،لزوماًعنصرمادیمیبایستتحققیابد. سوالیکهمطرحمیشودایناستکهآیارکنمادیجرمدرتمامیجرائمصادقاست؟درپاسخبایدگفتبرخلافعنصرمعنویکهعلیالقاعدهوعموماًدرخصوصجرائمیاستکهباقصدونیتخاطیهمراهاستدرموردعنصرمادیجرمدراینموردمصداقنداردوداشتنیانداشتنقصدونیتملاکنمیباشدچراکهجرمیکهعمداًیاسهواًصورتمیگیرددارایرکنمادیاست.«ازنظرعنصرمادی،مبنایجرممدنیپیوستهخسارتوضرروزیانیاستکهنسبتبهشخصیواردشدهاستوحالآنکهجرمجزاییگاهیتوامباخسارتنبودهولیقابلتعقیبمیباشد. مثلاًحملسلاحغیرمجاز،ولگردیوتکدیبااینکهممکناستمنشاءخسارتبهدیگرینباشدولیازنظرقانونگذارجزایی،جرممحسوبوقابلتعقیبشناختهشدهاست.»
گفتار سوم : عنصرقانونی
رکنسومازعناصرسهگانهجرمعنصرقانونیاستکهبراساسنوعتخلفصورتگرفته،فردیایکگروهباتوجهبهمیزاندرجهارتکابیبراساسقانونمجازاتمیشود.
اینسوالبهذهنمتبادرمیشودکهآیااینعنصردرتمامیجرائمصادقاست؟باکمیتعمقوتاملبهایننتیجهمیرسیمکهعنصرقانونیمیتوانددرتمامیجرائمیکهعمداًیاسهواًحاصلمیشودمصداقداشتهباشد. «جرائمجزاییبهطوردقیقوبهصورتموادقانونیتوسطمقنن،تعیینشدهوهریکارکانمخصوصبهخودرادارد. بنابراینجرمجزاییعبارتازنقضمتنیازمتونخاصقانونیاست.» .
مبحث دوم : ارکانتشکیلدهندهجرمنشراکاذیب
بهموجبماده698 ق.م.ا « هرکسبهقصداضراریاتشویشاذهانعمومییامقالاترسمیبهوسیلهنامهیاشکوائیهیامراسلاتیاعرایضیاگزارشیاتوزیعهرگونهاوراقچاپییاخطیباامضاءیابدونامضاءاکاذیبیرااظهارنمایدیاباهمانمقاصداعمالیرابرخلافحقیقتراساًیابعنواننقلقولبهشخصحقیقییاحقوقییامقاماترسمیتصریحاًیاتلویحاًنسبتدهداعمازاینکهازطریقمزبوربهنحویازانحاءضررمادییامعنویبهغیرواردشودیانهعلاوهبراعادهحیثیتدرصورتامکان،بایدبهحبساز 2 ماهتا 2 سالویاشلاقتا 74 ضربهمحکومشود .»

گفتار اول : عنصرقانونیاینجرم
«هرکسبهقصداضراربهغیریاتشویشاذهانعمومییامقاماترسمیبهوسیلهنامهیاشکوائیهیاهراسلاتیاعرایضیاگزارشیاتوزیعهرگونهاوراقجاپییاخطیباامضایابدونامضااکاذیبیرااظهارنمایدیاباهمانمقاصداعمالیرابرخلافحقیقتراسایابهعنواننقلقولبهشخصحقیقییاحقوقییامقاماترسمیتصریحاًیاتلویحاًنسبتدهداعمازاینکهازطریقمزبوربهنحویازانحاءضررمادییامعنویبهغیرواردشودیانهعلاوهبراعادهحیثیتدرصورتامکان،بایدبهحبسازدوماهتادوسالویاشلاقتا (74) ضربهمحکومشود».
ماده 698 ق . م . اعنصرقانونیجرمنشراکاذیبمیباشد . اینجرمدرقوانینگذشتهایراننیزلحاظشدهاستچنانچهدربندبماده 296 قانونمجازاتعمومیمصوب 1313 میخوانیم : «هرکسبهقصداضراربهغیریاتشویشاذهانعمومییامقاماترسمیبهوسیلهمراسلاتیاعرایضیایاراپورتهایانشریاتوزیعهرگونهاوراقچاپییاخطیباامضاوبدونامضااکاذیبیرااظهارنمایدیااعمالیرابرخلافحقیقترأسایابهعنواننقلوقولبهشخصیااشخاصیامقاماترسمیتصریحاًیاتلویحاًنسبتدهداعمازاینکهازطریقمزبوربهنحویازانحاءضررمادییامعنوییبهغیرواردشودیانه،بهحبستأدیبیازیکماهتادوسالمحکومخواهدشدواگرراپورتازشخصرسمیدرحدودصلاحیتاومبنیبریکیازجهاتمذکورهدربندالفباشدمجازاتاودوبرابرمجرمینعادیخواهدبود»
فصلپنجمازقانوننوپایجرایمرایانهایبهاینمهماختصاصداردودرطیسهمادهویکتبصرهدرشمارههای 16 ، 17 و 18 بهآنمیپردازد.
ماده 16 قانونجرایمرایانهایمیگوید: “هرکسبهوسیلهسامانههایرایانهاییامخابراتی،فیلمیاصوتیاتصویردیگریراتغییردهدیاتحریفکندوآنرامنتشریاباعلمبهتغییریاتحریفمنتشرکند،بهنحویکهعرفاموجبهتکحیثیتاوشود،بهپنجمیلیونریالتاچهلمیلیونریالیاهردومجازاتمحکومخواهدشد.”
قابلذکراستکهاگرتغییریاتحریفبهصورتمستهجنباشدعلاوهبراینکهبهفردبزهدیدهآسیبجدیمیرسد،نوعیاشاعهفحشانیزمیباشدکهجرماززمرهجرایمعلیهعفتواخلاقعمومینیزمیباشدونمایشآنطبقبنداولماده 640 قانونمجازاتاسلامیعفتواخلاقعمومیراجریحهدارمینماید. پسلازماستقانونگذاردراینموردشدتعملبیشتریبهخرجدهد.
ماده 17 بیانمیدارد: “هرکسبهوسیلهسامانههایرایانهاییامخابراتیصوتیاتصویریافیلمخصوصییاخانوادگییااسراردیگریرابدونرضایتاوجزدرمواردقانونیمنتشرکندیادردسترسدیگرانقراردهد،بهنحویکهمنجربهضرریاعرفاموجبهتکحیثیتاوشود،بهحبسازنودویکروزتادوسالیاجزاینقدیازپنجمیلیونریالتاچهلمیلیونریالیاهردومجازاتمحکومخواهدشد.”
گویااینمادهتنهااختصاصبههتکحرمتداردونشراکاذیبمقصودنبودهاستوانتشاراسرارومسایلخصوصیخانوادهمدنظرقانونگذاربودهاستتاحریمخصوصیافرادمحفوظبماند.درماده 18 قانونگذارمیگوید: “هرکسبهقصداضراربهغیریاتشویشاذهانعمومییامقاماترسمیبهوسیلهسامانهرایانهاییامخابراتیاکاذیبیرامنتشرنماید،یادردسترسدیگرانقراردهدیاباهمانمقاصداعمالیرابرخلافحقیقت،راسایابهعنواننقلقول،بهشخصحقیقییاحقوقیبهطورصریحیاتلویحینسبتدهد،اعمازاینکهازطریقیادشدهبهنحویازانحاضررمادییامعنویبهدیگریواردشودیانشود،افزونبراعادهحیثیت (درصورتامکان) بهحبسازنودویکروزتادوسالیاجزاینقدیازپنجمیلیونتاچهلمیلیونیاهردومجازاتمحکومخواهدشد.”بهنظرمیرسدماده 698 قانونمجازاتاسلامینیزدقیقاحاویهمینمادهاستومقصودقانونگذارتنهامنتشرشدناکاذیبباشدبههرشکلممکن،ونوعوسیلهچنداندرجرمدخیلنبودهوشاملاینترنتنیزمیشود،چراکهانتشاردرآنبسیاروسیعترصورتمیگیرد؛ایمیلیاپیامهایمتنیتلفنیخودنوعیمراسلهبهشمارمیآید؛پسقانونگذارنوعارسالوانتشاررامدنظرنداشت. کمااینکهرویسایتگذاشتناکاذیبنیزنوعیرساندنمطلببهدیگراناست،چنانچهاگرکسیاکاذیبیراازکسیبنویسدولیآنرامنتشرنسازدمرتکبجرمینشدهاست.
گفتار دوم : رکنمادی
موضوعبزه،امنیتهمگانیوامنیتفردیاست. امنیتفردیدرجاییاستکهرفتارمرتکبنسبتبهاشخاصباقصداضرار،صورتمیگیردودرجاییکهنسبتبهمقاماتوحتیاشخاصحقوقیباقصدتشویشاذهانعمومیصورتمیگیرد،امنیتهمگانیلطمهمیبیند.درماده 18 قجرایمرایانهایسهرفتارمطرحشدهاست: اولنشراکاذیبکهبهمعنایپخشکردندروغدرفضایسایبراست. دومدردسترسدیگرانقراردادنِمحتوایدروغوسومنسبتدادنیکچیزیارخداددروغوخلافحقیقتبهدیگری .تفاوتانتشاردروغبانسبتدادندروغبهدیگریدرایناستکهانتشاردروغبهطورکلی. نسبتبهشخصخاصینیستامادرنسبتدادن،یکشخصحقیقییاحقوقییایکمقامشناختهشدهمدنظراست. برایتحققاینبزه،نتیجهخاصیمدنظرنیستیعنیاعمازاینکهبهنحویازضررمادییامعنویبهدیگریواردشودیانشود،باوجودسایرشرایط،جرممحققاست.
عنصرمادیاینجرم،اظهارونشراکاذیبیانسبتدادنعملخلافحقیقتبهشخصحقیقییاحقوقییامقاماترسمیاستکهبهیکیازراههایمذکوردرماده 698 قانونمجازاتاسلامییامواد 16 الی 18 قانونجرایمرایانهایمحققمیشود. درحقیقتدوجرمدراینموادبیانشدهاست. یکیاظهاراکاذیبودیگرینسبتدادنمطلبغیرواقعیبهشخصیااشخاصحقوقییامقاماترسمی.:
اظهارنمودنراقانونگذاربعنوانرفتارمرتکبشرطوقوعجرمدانستهاستکهاظهارنمودندرمفهوممتداولمترادفگفتناستولیدرلغتبهمعنایفاشکردن،آشکارکردن،بیانکردن،گفتناستکهبیشترمعنایآشکاروفاشکردنمدنظرمقننبودهاستبنابراینظاهریاعلنیشدنکذبضروریاستبطوریکهچنانچهکسیاکاذیبیرادریکیازوسائلموردنظرقانونگذارمکتوبنمایدولیبهجزاوهیچکسازمفادآنباخبرنشودنمیتواناظهارنمودنرامحققدانست . همچنینصرفنوشتننامهایکهاحتمالاًمتضمنمطالبخلافواقعباشدبدوناینکهنامهبهمقاماتذیصلاحارسالشودیاموجبتشویشاذهانعمومیگرددبزهتلقینشدهونمیتواندمشمولمقرراتماده 698 ق.م. باشد
ب :کذببودنمحتوایاظهار
درموردواژهاکاذیبنکاتذیلقابلذکراست :
نخست : باوجوداستفادهقانونگذارازواژهاکاذیببهصورتجمعاظهاریککذبهمکافیبهمقصوداستواگرکسییکفقرهامرکذبوخلافواقعراهمبهنحومقرردرماده 698ق.مبهغیرنسبتدهدعملشمشمولاینمادهخواهدبود .
دوم : صرفکذببودناظهارحتیاگربهقصداضرارباشدکافینیستبلکهاکاذیباظهارشدهبایدقابلیتاضراریاتشویشاذهانراداشتهباشد .
مثلاً : اگرکسیبرخلافحقیقتشایعکندکهفلانادارههفتهاییکبارشیررایگانمیدهداینهااکاذیبیهستندکهقابلاضراروتشویشاذهانراندارندولیاگربهدروغشایعسازدکهفلانمحلسیلآمدهیافلانخزانهدولتییابانکمرکزیمورددستبردقرارگرفتهازمصادیقاکاذیبیاستکهقابلیتاظهاروتشویشاذهانرادارند .
سوم : اثباتکذببودناظهاراتبرعهدهمدعیاستوچنانچهمرتکبدرمقامدفاعبتواندصحتاظهاراتراثابتنمایدتبرعهخواهدشد .
چهارم : دراظهاراکاذیبنسبتیبهدیگریدادهنمیشودبلکهاخبارویامطالببیاساسبهطورکلیاظهارمیشود .
پنجم : درجرماظهاراکاذیبطرفمیتواند،غیرعمومیامقاماترسمیباشد .
ج : اظهاراکاذیبجرممطلقاست : وتحققآنموکولبهوقوعنتیجهضرریاتشویشنیست . قانونگذاردرمتنماده 698 بهایننکتهتصریحنمودهاستکه « . . . اهمازاینکهطریقمزبوربهنحویازانحاءضررمادییامعنویبهغیرواردشودیانه . . . » بههمینجهتسوءنیتخاصدراینجرممنقضیاست .
د : اظهاراکاذیبمقیدبهوسیلهاست : قانونگذارتصریحمیکندکه « . . . بهوسیلهنامهیاشکوائیهیامراسلاتیاعرایضیاگزارشیاتوزیعهرگونهاوراقچاپییاخطیباامضاءیابدونامضاءاکاذیبیرااظهارنماید . . .»
تحلیلاینمتنمتضمنایننکاتاست :
1ـتمامیوسایلمذکورمکتوباستولذانطقدرمجالسوامثالآنظاهراً ًازشمولانخارجاست .
2ـمنظورازنامهورقهایاستکهرویآنمطالبیخطاببهکسینویسندوشکوائیهیاشکایتنامهورقهایاشتکهحاکیازشکایتودادخواهیباشدومراسلاتجمعمرسلهمکاتبهونامهنگاریاستوعرایضجمععریضهدرخواستنامهوعرضحالاستوهمچنینگزارشعبارتاستازشرحوبیانواقعهایبهمقامیمافوقخواهمقامرسمیباشدیاغیررسمی .
آیامیتواناینترنتیاپیامهاییکهباموبایلقابلارسالهستند (sms)رانیزمشمولوسایلماده 698 دانست؟
جواب : ادارهحقوقیقوهقضائیهچنیننظردادهاست « اگربهوسیلهاینترنتیامشابهآنهمجرمیبهکسینسبتدادهشودونسبتدهندهنتواندصحتآنانتسابواسنادراثابتنمایدموردمشمولماده 698 ق.م.اخواهدبود . »
هچنیننوشتنمطالبرویدیوارمعابرمیتواندازمصادیقاشاعهاکاذیبباشدوازطریقنقاشیکاریکاتوروبطورکلیباترسیمتصویریاعکسهایمونتاژشدهنیزقابلتحققاست . اماقانونگذاربهبیاناکاذیبیازطریقشفاهیاشارهایننمودهاست ( مثلاًبیاناکاذیبدریکبرنامهتلویزیونیکهمیلیونهانفربینندهدرسراسرکشوردارد ) کهبایدازطریقاصلاحقانونرفعاشکالشود . ( همانطورکهدرجرمافتراءبااضافهکردن « . . . یابههروسیلهدیگر . . . » درسال 75 بهماده 697 مشکلراحلکردهاست )
عنصرمادیاینجرماظهارونشراکاذیبیانسبتدادنعملخلافحقیقتبهشخصحقیقییاحقوقیمقاماترسمیاستکهبهیکیازراههایمذکوردراینمادهمحققمیشود . باتوجهودقتدرماده 698 ق . م . املاحظهمیشودکهدرحقیقتدوجرمدراینمادهبیانشدهاستبایکجرماظهاراکاذیباستکهیابهقصداضراربهغیرصورتمیگیردماننداینکهبهدروغگفتهشود،فرزندفلانکستصادفکردهاستوفوتنمودهاست،یابهقصدتشویشاذهانعمومیاستماننداینکهبهدروغگفتهشودکهمردمفلانمنطقهدستبهتظاهراتزدهاندوجرمدیگر،نسبتدادنمطالبغیرواقعیبهشخصحقیقییاحقوقییامقاماترسمیاستکهشباهتباافتراداردامامطلبیکهنسبتدادهمیشودجرمنیست .
جرممذبورهمانطورکهقبلاًنیزگفتهشدازنظرعنصرمادیجرممطلقاست،یعنیتحققآنمنوطبهحصولضررنیست . درتحققجرمنشراکاذیبلازمنیستاکاذیباظهارشدهیااعمالاسنادشدهجرمباشدبلکهمهمآناستکهبرخلافحقیقتباشند . مرتکباینجرمممکناستفردعادییاکارمنددولتباشد،فردحقیقییاحقوقیباشد . چنانچهشخصیحقایقیرابازگوکندکهموجبتشویشاذهانعمومیشودموضوعمشمولاینمادهنمیشود،زیرااظهاراتویکذبنیست .
«اظهاراتشفاهیشاملمحدودهجرمنشراکاذیبنمیشودلکننامهوشکوائیهممکناستبهجایمکتوبشدنبرروییکبرگه،ازطریقپستالکترونیکیارسالباگزارشدریکوبسایتگنجانیدهشود»
ادارهحقوقیقوهقضائیهطییکنظریهمشورتیتعددعریضهومراسلهراشرطندانسته،بلکهنوشتنیکنامهبهمقاماترسمیبهقصدضررزدنبهغیررابرایتحققجرمکافیدانستهاست .
دیوانعالیکشوردریکیازآرایخودنسبتدادنحتییکفقرهامرکذبراازمصادیقنشراکاذیبمحسوبکردهاست . مطابقاینرای : اکاذیبهرچنددرماهمذکوربهکلمهجمعگفتهشدهولیمنظورنوعآنبودهاستوبرحسبعرفوتبادربهیکعملهمصدقمیکندواگرکسییکفقرهامرکذبوامرخلافحقیقتراهمبهنحومقرردرآنمادهبهکسینسبتدهدقابلتعقیباست.
درموردقابلگذشتبودنیانبودناینجرم،ادارهحقوقیقوهقضائیهطییکنظریهمشورتیآنرا،چنانچهمتوجهشخصیااشخاصمعینباشد،حقالناسوقابلگذشتودرغیراینصورتغیرقابلگذشتدانستهاست . چندسالبعدهمیناداره،طینظریهدگری،اینجرمرااززمرهجرایمعمومیوخارجازشمولماده 159 قانونتعزیراتسابقدانستهاست . درحالحاضرنیز،براساسماده 727 قانونتعزیراتمصوب 1375 ،اینجرماززمرهجرایمقابلگذشتودارایماهیتخصوصیدانستهشدهاست . جنابآقایدکترحسینمیرمحمدصادقیمنعقداستکهموضوعاتخاذشدهدراولیننظریهمشورتیفوقالذکربهترینموضعدراینمیانبودهاست،زیرابرخیازانواعاشاعهاکاذیبموجبافرادفردیاافرادمعینمیباشد . دراینمواردماهیتخصوصیبرایاینجرمقائلشدنمعقولاست . لکندرمواردیکهبدونورودضرربهشخصیااشخاصمعیناذهانعمومیمشوشمیشود،بهتربودکهمقنناینجرمراازماهیتعمومیبرخوردارمیدانست
اوصافوسایلوشرایطجرمنشراکاذیب
شرایطجرمنشراکاذیب :
1- جرمبایدعلنیباشدیعنیقابلیتشیوعداشتهباشد . البتهلزومبهآگاهیهمهمردمنیستبلکهصرفنوشتنیکنامهیدروغبهمقاماترسمییاهرکسیکفایتمیکند .
2- اشاعهاکاذیبیانسبتدادنیکعملکذبهممحققمیشوداگرچهاکاذیبدرماده 698 ق . م . ابهصفحهجمعآمدهاست .
3- عملانتسابیبایدکذبباشد .
وسایلممکنبرایانجامجرمنشراکاذیب :
1- مراسله : جمعکلمهمرسلبهمعنایفرستادهشدهاستودراینجامقصودازمراسلههرنوعمکتوبیاستکهاشخاصبرایدیگریازطریقفاکس،تلگراف،sms ،emailمیفرستندوگفتهمیشودمنظورازمراسلهمکاتباتخصوصیاست .
2- عرایض : جمععریضهودرلغت،نامهایاستکهکوچکتربهبزرگترمینویسدودراصطلاحمکتوبیاستکهاشخاصدرمقاممراجعهبهمقاماتدولتییامملکتیمینویسند . اینمعناشاملدادخواستنیزمیشود .
3- گزارش :