درلغتبهمعنیخبردادنوآگاهنمودناستودراصطلاحبههرنوشتهایکهحاویشرحوقایعواموریباشداطلاقمیگرددوگرچهمعمولاًازطریقماموراندولتیدرارتباطباچگونگیانجاموظایفبهمقاماتصلاحیتدارتسلیممیگردد
گفتار سوم : رکنروانی
عمدرفتاریمرتکبیعنیاینکهمرتکبیکیازسررفتارِنشر،دردسترسقراردادنونسبتدادنراباارادهآزادوباخواستخویشانجامدهد. همچنینبایدعمدغاییداشتهباشدیعنیرفتارهایسهگانهرابهقصداضراربهغیریاتشویشاذهانعمومییامقاماترسمیانجامدهد. آگاهیبهمقامشخصوماهیتشخصحقیقیوحقوقیونیزآگاهیبهخلافحقیقتبودناقداموینیزجزءدیگرازرکنروانیاست.
سایرجرایم
فصلهفتمازبخشیکمجرایمرایانهایباعنوانسایرجرایمودرطی 25(م 753 قما ) جرایمدیگریرادرواقعجرایمپایهایرایانهایمحسوبمیشوند،مطرحنمودهاست.
گفتاریکم: تولیدیاانتشاریاتوزیعیادردسترسگذارییامعاملهنرمافزارهایمجرمانه
اینگفتاربزههایپیشبینیشدهدربندالفم 25 قجرایمرایانهایرابیانمیکند.
موضوعجرممدنظر،بدافزاریانرمافزارهایزیانآورمیباشدیعنینرمافزارهاییکهبرایرفتارغیرقانونیوزیانآور،تولیدیاپخشمیشوند. نظیر: ویروسرایانهای،کرمهاو … .رفتارهایپیشبینیشدهدربندالفم 25 قجرایمرایانهایعبارتنداز : تولید،انتشار،توزیع،دردسترسقراردادنیامعامله. هریکازاینرفتارهابهطورجداگانه،بزهمحسوبمیشوند.برایرکنروانیبزهمندرجدرم25 قجرایمرایانهایدوجزءعمدرفتارییعنیعمددرارتکابرفتارهایتولید،انتشار،توزیع،دردسترسقراردادنیامعاملهوهمچنینآگاهیوعلمنسبتبهاینکهنرمافزاریاهرنوعابزارالکترونیکیصرفاًبهمنظورارتکابجرایمرایانهایبهکارمیرود،ضروریاست.حبسازنودویکروزتایکسالیاجزاینقدیازپنجمیلیون(000/000/5) ریالتابیستمیلیون (000/000/20) ریالیاهردومجازات،کیفرمقرربرایبزهموضوعبندالفم 25 قجرایمرایانهایمیباشد.
فروشیاپخشیادردسترسگذاریدادههایرخنهگر
رکنقانونیاینجرمبندبم 25 قجرایمرایانهایاست.اینبندبرخلافبندالف،بهبدافزارهاتوجهینداشته،بلکهمدنظرقانونگذاردادههاییاستکهدارایارزشوکارکردمثبتبودهلیکنمرتکبازآنهابرایدسترسیغیرمجازبهرهمیگیرد. رفتارهاییکهدربندبآمدهاند،موضوعمستقیمندارند. بلکهموضوعآنهاباواسطهاست. بهعبارتدیگرازآنجاییکهاینرفتارهابهجهتبازدارندگی،بزهدانستهشدهاندوراهیبرایانجامبزهدسترسیغیرمجازهستند،دادههایاسامانههایرایانهاییامخابراتیمتعلقبهدیگریموضوعباواسطهآنهابهحسابمیآیند. درواقعاینموضوعات،موضوعبزهدسترسیغیرمجازند.رفتارهایموضوعبندب،سررفتارفروش،انتشارودردسترسقراردادناستونیازینیستکهاینسهرفتاردرفضایسایبرانجامگیرد. همینکهکسیگذرواژهایرابررویکاغذیبنویسدوبهدیگریبدهدتاازطریقآن،امکاندسترسیغیرمجازبهدادههایاسامانههایرایانهاییامخابراتیمتعلقبهدیگریرابدونرضایتاوفراهمکند،بزهموضوعبندبتحققیافتهاست.عمدرفتارییعنیعمددرارتکابسهرفتارفروش،انتشارودردسترسقراردادنوعلمبهاینکهگذرواژهیادادهراجهتدسترسیغیرمجازبهدادههایاسامانههایرایانهاییامخابراتیمتعلقبهدیگریرابدونرضایتاودراختیاردیگزانقراردادهویافروختهویامنتشرکرده،ازاجزاءروانیبهشمارمیآیند.مجازاتتعیینشدهبرایبزهموضوعبندبم25 قجرایمرایانه¬ای،همانندمجازاتمقرربرایبزهموضوعبندالفم25 قجرایمرایانهایاست.. استفادهمقننازقصددرصدرماده 698 ق.م.امؤیدعمدیبودنمصادیقاظهاراکاذیبوانتساباعمالخلافحقیقتبهدیگراناست .جزءدومرکنمعنویجرماظهاراکاذبقصدمرتکبدراظهارمطلبیاستکهعالمبهکذببودنآناستوبهعبارتدیگرعمددرارتکابفعلخلافقانونیکهاصطلاحاًبهآنسوءنیتعاممیگوییم .انگیزهمرتکبجزءدیگریاستکهقانونگذاراستثنائاًدرصدرمادهبهآنتصریحکردهاست « هرکسبهقصداضراربهغیریاتشویشاذهانعمومییامقاماترسمی . . . اکاذیبیرااظهارنماید . . . . »
بهعبارتدیگرسوءنیتخاصیاقصدنتیجهبخشیازرکنمعنویجرماشاعهاکاذیبنیستوشیوهاحرازانگیزهبابررسینحوهارتکابعملوشرایطحاکمبرآنودیگرقرائنمشخصمیشود . ( مثلاًاگرکسکهنامزدنمایندگیمجلساستباانتشاراوراقیچاپیبهدروغخودراتنهانامزدانتخاباتمحلمعرفیکندنبایددرانگیزهاضراراوبهسایرنامزدهاتردیدداشت.
اینجرمازجرایمعمدیاستیعنیمرتکببایدبداندامریکهبهدیگرینسبتمیدهددروغاستوقانوناًممنوعمیباشد . قصداضراربهغیرفقصدتشویشاذهانمقاماترسمی،قصدتشویشاذهانعمومی،سوءنیستخاصدرجرمنشراکاذیبمیباشند . بنابرایناگرمرتکب،قصداضراریاتشویشاذعانرانداشتهباشدیاثابتکندکهگمانبرحقیقتداشتنموضوعانتسابیراداشتهاستمشمولحکماینمادهنخواهدبود .
قصداضراروتشویشاذهانمقاماتدرمورداظهاراکاذیبونسبتدادنانها،ابهامچندانیندارداماقصدتشویشاذهانعمومیدرموردجرمنسبتدادناکاذیببهاشخاصحقیقییاحقوقییامقاماترسمی،بدونابهامنیستزیرامعمولاًچنینجرمیبااینقصدانجامنمیشود . ادارهحقوقیقوهقضائیهدرنظریهشماره 1932/7-24/3/1373 آوردهاست :
«صرفشکایتانتظامیازقاضیصرفنظرازاینکهمنتهیبهبرائتیامحکومیتاوشودنشراکاذیبنمیباشدمگراینکهشکوائیهحاویمطالبیمنطبقباماده 698 قانونمجازاتاسلامیباشد »
نشراکاذیبممکناستدرقالبطرحشکایتودعوادردادگسترییادرمقامتظلمخواهیباشدوایندرصورتیاستکهعملانتسابی،عنوانمجرمانهنداشتهباشدبلکهصرفدروغباشدکهدراینصورتنیزبایدتوجهداشتکهاساساًعنواننشراکاذیببرچنینموردیصدقنمیکندمگراینکهسوءنیتوجودداشتهباشدزیرااعلامجرمنهتنهاممنوعنیستبلکهیکتکلیفاخلاقیواجتماعیاستکهباید
مردمرابهآنتشویشنمودوتعقیبمردمبهعنواننشراکاذیبیاافتراسببجلوگیریازاینتکلیفمیشودامانبایدازاینحققانونیسوءاستفادهشود .
اصولاًدادگاهیکهبهجرمنشراکاذیبرسیدگیمیکندصلاحیتداردبهادعایکذببودنآننیزرسیدگیکندبنابراینثبوتکذبدرمرجعدیگربرایرسیدگیبهجرمنشراکاذیبلازمنیست . ممکناستشخصیکهمطالبیرابهدیگریانتسابمیدهدبتواندصحتنجشیازآنراثابتکندامااینمقدارازاثبات،سببسلبمسئولیتازمتهمنخواهدبودزیراکذببودنتماممطالبانتسابیشرطتحققجرمنشراکاذبنیست .
شعبهدومدیوانعالیکشوردررایشماره 1925-9/7/1318 آوردهاست :
«دادگاهیکهبهاتهامکسیدرحدودبند (ب) ماده 296 مکررقانونمجازاتعمومی (ماده 698 ق . م . ا ) رسیدگیمیکندنمیتواندبهاستدلالاینکههنوزصحتوستمانتسابهاییکهدادهشدهاستدردادگاهصالحیمعلومنشدهوتوهینوافترافرعبهرسیدگیوتشخیصکذبنسبتهایدادهشدهاستمتهمراتبرئهکندجهدادگاهصالحبرایرسیدگیبهصحتوستمنسبتهایدادهشدههماندادگاهیاستکهبهاتهاممفتریرسیدگیمیکند »
«مرتکبجرمنشراکاذیبممکناستفردعادییاکارمنددولتویاشخصویاشخصحقوقیباشد.
سوءنیتعامدراینجرمآناستکهمرتکببایدبداندامریراکهازطریقرایانهاظهاریاشایعمیکندیابهدیگرینسبتمیدهد،دروغوبیاساساستوسوءنیتخاصدراینجرمقصداضراربهغیروتشویشاذهانعمومییامقاماترسمیاست. بنابرایناگرمرتکبقصدمذکوررانداشتهباشدویاثابتکندکهگمانبرحقیقتداشتنموضوعانتسابداشتهاست،مشمولحکمنخواهدبود.
بنابراینعلموآگاهیمرتکببهکذببودناظهاراتلازمهعمدیبودنجرمنشراکاذیباستوفقدانیاتردیددرآنعلیالاصولمانعتحققوصفعمدیبودنخواهدبود. همچنینقصدمرتکبنیزجزءدومرکنمعنویاینجرماست. بهعبارتیعمددرارتکابفعلخلافقانونیکهاصطلاحاسوءنیتعاممیگوییم. البتهانگیزهنیزجزءدیگریاستکهقانونگذاراستثناءدرصدرمادهبهآنتصریحکردهاست.
مبحث سوم : نشراکاذیبونسبتدادناعمالخلافحقیقت
یکیازاتهاماتانتسابیشایعبهویژهبهاصحابرسانهوگاهیفعالانسیاسیکشورما،ارتکابنشراکاذیببهقصدتشویشاذهانعمومیاستکهمتاسفانهرویهقضاییدرانطباقمصداقبامادهقانونوتشخیصقضاییارتکاباینجرم،اغلبرویکردهایمتفاوتدارد،بهنحویکهدربرخیازاحکامصادره،عبارت « تشویشاذهانعمومی»درکنارنشراکاذیبوبهعنوانیکجرممستقلذکرشدهدرحالیکهبامراجعهبهقوانینجزایی،جرمیتحتاینعنوانملاحظهنمی‌شودوتشویشاذهانعمومیبخشیازعنصرروانی «سوء‌نیتخاص»برایتحقّقجرمنشراکاذیباست. نگارندهطییادداشت‌هاویامقالاتمتعددبهتحلیلارکانمتشکله «نشراکاذیب»وتبیین «مفهومتشویشاذهانعمومی»درمطبوعاتپرداختهاست. اماکاربردقضاییشایعاینجرمبهخصوصدرجرایممطبوعاتیووجودنکته‌هایظریفدرزمینهتشخیصقضاییواحرازارکانمتشکلهآن،ضرورتنگارشمقالاتبیشترراایجابمی‌نمایدبهویژهاینکهدراغلبتألیفاتکتبحقوقجزایی،آنچنانکهبایدتشریحعناصرتشکیلدهندهاینجرموتفاوتآنباارکانجرایمدیگرعلیهحیثیتوشرافتاشخاصمانندافترا،مطالبکافیگنجاندهنشدهاست . ازاینرو،اغلبدانشآموختگانحقوق،درتشخیصمصداق‌هاینشراکاذیببامشکلمواجهندهمینطوراغلبقضاتکیفرینیزدرتشخیصقضاییخودازنشراکاذیبتفسیرهاویابرداشت‌هایمتفاوتوخلافقانوندارند.
ماده 698 قانونمجازاتاسلامیمقررمی‌دارد: هرکسبهقصداضراربهغیریاتشویشاذهانعمومییامقاماترسمیبهوسیلهنامهیاشکواییهیامراسلاتیاعرایضیاگزارشیاتوزیعهرگونهاوراقچاپییاخطی،یاامضاءیابدونامضاء،اکاذیبیرااظهارنماید،یاباهمانمقاصداعمالیرابرخلافحقیقت،راساًیابهعنواننقلقولبهشخصحقیقییاحقوقییامقاماترسمی،تصریحاًنسبتدهداعمازاینکهازطریقمزبوربهنحویازانحاضررمادییامعنویبهغیرواردشودیانهعلاوهبراعادهحیثیتدرصورتامکان،بایدبهحبسازدوماهتادوسالویاشلاقتا 74 ضربهمحکومشود.
ماده 698 ،دارایدوعنوانمجرمانهمستقلباعنصرروانیازحیثسوء‌نیتخاصمشترکومجازاتقانونییکساناست. الفـنشراکاذیب . بـنسبتخلافحقیقتدادنبهاشخاص . بنابرایندرعنصرمادیوبخشیازعنصرروانیایندوجرم (سوء‌نیتعام) بینایندوعنوانمجرمانهتفاوتوجوددارد. «قصداضراربهغیر»یا«تشویشاذهانعمومییامقاماترسمی»،بهعنوانسوء‌نیتخاص،بخشیازعنصرروانیهردوجرماستبااینتوضیحکهبرایتحققارکانهریکازایندوجرمسوایعنصرمادیوسوء‌نیتعامازعنصرروانیخاصهریک،وجودسوء‌نیتخاصدرقالب«قصداضراربهغیر»ویا «قصدتشویشاذهانعمومییامقاماترسمی»شرطاست . اماتحققاضراربهغیریاتشویشاذهانبهعنواننتیجهعملمجرمانهدرهردوموردشرطنیستوچنینبرداشتیازقیدعبارت «اعمازاینکهازطریقمزبوربهنحویازانجاضررمادییامعنویبهغیرواردشودیانه»مستفادمی‌شود .
همانطوریکهیکیازاساتیدشهیر،اظهارنظرنموده‌اند،درنشراکاذیب «اعمالمعینیبهشخصیااشخاصنسبتدادهنمی‌شودبلکهاخبارومطالبیبی‌اساسبهطورکلیاظهارمی‌شود‌. . .» هرچنداینجزماده «بندالفماده 269 مکررقانونمجازاتعمومیسابقباقسمتاولماده 698 قانونفعلیـباافزودنکلماتنامهیاشکواییهبهآنـ » بهطورکلیمیتواندشاملنسبتدادناعمالغیرواقعیبهشخصیااشخاصمعینینیزباشدولیقانونگذارایننوعراازاصلموضوعجداکردهومستقلاً «درقسمتدومماده»موردحکمقراردادهاست.
بنابراینشخصیکهباقصداضراربهغیروتشویشاذهانعمومییامقاماترسمیوبهوسیلهمراسلات،‌بهدروغشایعنماید. درفلانشهریکصدنفردراثرابتلابهآنفلو‌آنزایخوکیجانخودراازدستداده‌اند،عمل‌اشمصداقنشراکاذیباستوهمینطوراستاگرباهمانمقاصدشایعسازدخزانهدولتیخالیشدهاست . امااگرشخصیبهقصداضراربهغیرویاتشویشاذهانعمومی،برخلافحقیقتوبهانگیزهرأیندادنمردمبهیککاندیدایانتخاباتی«کهاینانگیزهبهعنوانقصداضرارنیزبهشمارمی‌آید»اعلامکنداودارایسهزنصیغه‌ایاست،عملمرتکبمصداق «نسبتدادنبرخلافحقیقتبهاشخاص » محسوبمی‌شودنهنشراکاذیب. همینطورچنانچه،نشریه‌ایانتشارمجددنشریهمحلیدیگررااگرچهبانقلقولوتلویجاً «بااشارهبدونذکرنام»بهعنوان «تریبونبیگانگان»خواندهوگردانندگانآنرابهتبلیغبهنفعدولت‌هایبیگانهمتهمنماید. عملشمصداقجزءدومماده 698 می‌باشد.
هرچنددرمتنمادهکلمات «اکاذیب»‌و «اعمال»بهصورتجمعآمده،منظور،نوعآناموراستوبهیککذبویکعملهمصدقمی‌کند (3).‌درموردنشراکاذیبازنظرعنصرمادیوسایلارتکابجرممانند،نامهیاشکواییهیامراسلاتیا . . . احصاءشدهومی‌تواناینگونهاستنباطکردکهاظهاراتشفاهیازشمولمادهخارجاستامادرموردجزءدوم «نسبتدادناعمالبرخلافحقیقتبهاشخاص » ظاهراَمیتوانایناعمالراشفاهینیزمانندنطقدریکسخنرانیبهاشخاصنسبتداد . ازنظرعنصرروانی،احرازسوء‌نیتعام«ارادهخودآگاهدرارتکابعملمجرمانه»وسوء‌نیتخاصشرطتحققهردوجرماست. اماچنانچهمرتکبباوجوددارابودنسوءنیتعام «آگاهیبهکذببودنمطلبیامورداسنادوعمددرنشریانسبتدادنآن » فاقدسوءنیتخاص «قصداضراربهغیریاتشویشاذهانعمومییامقاماترسمی »باشدمرتکبنشراکاذیبویاجرمموضوعجزءدومماده 689 نشدهاست . اماعدممجرمیتمرتکب،همیشهملازمهباعدممسؤولیتمدنیوینداردوچنانچهعملویموجبورودخسارتمادییامعنویشوداینخسارتدرقالبمقرراتمسؤولیتمدنیودیگرمقرراتقابلرسیدگیاست .
قانونگذارهمانندروالمعمولدراغلبواژه‌هایجزایی،عبارات « تشویشاذهانعمومی»راتعریفننمودهاستامابهنظرمی‌رسدکاربردقضاییاینعبارتبایدازمعناومفهوملغویوعرفیآندورباشد . هرچند «تشویشاذهانعمومی»بهعنواننتیجهعملمجرمانهشرطنیستوتنهاوجودقصداضراربهغیریاتشویشاذهانعمومیدرزمانارتکابعملنشراکاذیبکافیاستاماقاضیکیفریبرایتشخیصاینموضوع «احرازسوءنیتخاصقصدتشویشاذهانعمومی»بایدتأثیرعرفیعملمرتکبرادرمشوشکردنیاناآرامنمودنافکارعمومیقبلازصدوررأی،موردارزیابیقراردهدبهویژهاینکهازنظراصولجزایی،اصلبروجودچنینقصدینیست .مرجعتعقیبیاصدورحکمبایدوجودسوءنیترادرزمانارتکابعملمادیجرم،اثباتنماید. بنابراینچنانچهعملمرتکبمی‌توانستهموجبتشویشویاناآرامیشودبعیداستبتوانپذیرفتصرفتشخیصقاضیبهمعنایتشخیص «عرفی»اینموضوعاست . زیراعدمتأییدرأیقاضیازنظرافکارعمومی،مبانیتوجیهقضاییمجرمیتمرتکبرابااشکالمواجهمی‌نماید.‌ازاینرویاظهارنظرهیأتمنصفهدرنشراکاذیبمطبوعاتیـ‌البتهباترکیبیمردمیوبهعنواننمایندهافکارعمومیمی‌تواندنقشموثروعادلانه‌ایرادرتشخیصمجرمیتویابرائتمتهمایفاءنماید،زیرادرقالببررسیواظهارنظرهیأتمنصفه،توجهبهاینامرموضوعـاینکهمتهمقصدتشویشاذهانعمومیداشتهیانهـمی‌توانددرتصمیمهیأتمنصفهورأیقاضیمؤثرواقعشودامادرنشراکاذیبخارجازمصادیقجرایممطبوعاتی،اینمعضلهمچنینباقیاست.
درمقایسهارکانتشکیلدهندهدوجرمموضوعماده698 قانونمجازاتاسلامیوافترامصداقماده 697 همانقانونمطلبحائزاهمیتایناستکهالزاماًعملنشراکاذیبومورداسنادبرخلافحقیقتبهاشخاص،نبایدهمانندموردافترا «اسنادجرم»باشد.