دهچال محل
319391 316527 319143 325199 331690 333428 328925 328925 340617 348418 333939 329324 322476 329018 X
3831178 3840762 3848608 3849942 3842813 3839046 3832434 3831980 3837881 3836896 3821331 3825957 3821142 3814202 Y
17.8 20.1 17.6 16.1 16 18.9 15.2 15.7 16.4 17.4 16.6 16 15 17.1 Tc
7.15 6.25 6.51 7.93 7.21 6.31 6.4 6.86 7.17 7.37 7.2 7.61 7.63 7.43 PH
928 1220 1840 3550 980 1868 2385 2560 645 440 420 262 372 566 TDS
0.0132 0.0132 0.0099 0.0099 0.0132 0.0363 0.0132 0.0132 0.0099 0.0099 0.0099 0.0099 0.0165 0.0099 NO2
13.2 7.04 4.4 15.4 14.52 7.48 5.72 6.6 17.6 11.44 9.68 7.48 10.56 25.08 NO3
0.41 0.73 0.26 0.42 0.31 0.28 0.27 0.16 0.21 0.15 0.2 0.21 0.15 0.2 PO4
0.12 6.48 4.84 0.46 0.10 1.54 0.22 0.32 0.02 0.22 0.12 0.12 0.10 0.14 NH3
0.12 6.88 5.16 0.5 0.10 1.66 0.24 0.38 0.02 0.24 0.12 0.12 0.10 0.16 NH4
0.03 0 0.02 0.42 0.02 0.06 2.9 0.07 0 0 0.03 0.01 0 0.01 فنل
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0.01 Al
0 0 0 0 0.02 0.02 0.02 0.02 0.02 0 0 0 0 0 Fe
1.47 1.09 1.24 0 2.38 1.49 2.4 0.02 0 1.84 1.24 0.74 0.82 1.4 F
0.01 0 0.01 0 0.01 0.01 0.01 0 0 0 0 0.01 0 0.01 Cr
0.002 0.001 0.003 0.003 0.001 0.004 0.003 0.001 0.001 0.001 0.002 0.001 0.002 0.002 Mn
0.7 1.05 2.25 1.2 0 0.55 0.2 0.05 0 0 0 0 0 0 Ni
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Cd
0 0 0 12.66 17.52 0 0 0 9.37 0 0 0 0 6.97 As
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Zn
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Pb
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Hg
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Cu

جدول 4-2 داده های حاصل از تجزیه شیمیایی نمونه های آب دشت کمیجان ماه آبی آبان90(برحسب ppm)
WB14 WB13 WB12 WB11 WB10 WB9 WB8 WB7 WB6 WB5 WB4 WB3 WB2 WB1 علامت
قاسم آباد کوزره کوزره مهاجرآباد خیرآباد سبزآباد میلاجرد میلاجرد فامرین ابراهیم آباد غینرجه چیزان مجیدآباد دهچال محل
319391 316527 319143 325199 331690 333428 328925 328925 340617 348418 333939 329324 322476 329018 X
3831178 3840762 3848608 3849942 3842813 3839046 3832434 3831980 3837881 3836896 3821331 3825957 3821142 3814202 Y
17.7 20.3 17.4 16 16.1 16.6 15.3 15.7 16.1 16.7 17.5 15.5 15.4 16.6 Tc
7.18 6.43 6.49 7.43 7.30 6.53 6.55 7.37 7.32 7.65 7.27 7.75 7.82 7.65 PH
967 1183 1810 3625 967 1500 2350 497 615 447 400 255 444 560 TDS
0.0165 0.0264 0.0198 0.0429 0.0264 0.0825 0.0198 0.0396 0.0396 0.0561 0.0198 0.0231 0.0264 0.0165 NO2
20.24 10.56 6.16 10.56 14.96 9.68 6.6 12.2 14.96 9.24 13.2 7.48 13.24 32.12 NO3
0.17 0.74 0.36 0.20 0.25 0.28 0.28 0.62 0.15 0.34 0.23 0.23 0.4 0.3 PO4
0.20 1.92 2.68 0.34 0.12 2.42 0.72 0.05 0.08 0.04 0.24 0.04 0.08 0.04 NH3
0.91 0.09 0.14 0.09 0.06 0.10 0.07 0.02 0.08 0.07 0.16 0 0.02 0.22 فنل
0 0 0 0 0 0 0 0 0.01 0 0 0 0 0 Al
0 0 0.01 0 0.01 0 0.01 0 0.01 0 0 0 0 0 Fe
2.94 1.08 1.2 5.88 1.52 1.47 1.51 1.06 1.94 1.92 1.40 0.72 1.16 1.56 F
0.01 0.02 0.02 0 0.02 0.02 0.01 0 0.01 0.01 0 0 0.01 0.01 Cr
0.005 0.003 0.005 0.005 0.001 0.005 0.003 0.001 0.001 0.005 0.002 0 0.002 0.002 Mn
0.65 1.00 1.70 1.00 0.05 0.40 0.20 0.15 0.20 0 0.45 0.05 0.15 0.35 Ni
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Cd
0 0 0 13.00 15.00 0 0 0 5.00 0 0 0 0 6.50 As
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Zn
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Pb
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Hg
0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 Cu

در شکل 4-2 مقدار مجاز غلظت عناصر برای شرب نسبت به غلظت عناصر در آبهای زیرزمینی دشت کمیجان نشان داده شده است که بیانگر آلودگی بعضی از عناصر در آبهای زیرزمینی می¬باشد.

شکل 4-2 نمودار لگاریتمی غلظت عناصر به میزان استاندارد

4-2-2-تجزیه شیمیایی نمونه¬ها
دستگاه¬های مورد استفاده در این مطالعات عبارتند از اسپکتروفتومتر، جذب اتمی و ترازو 1000/1 گرم. در این مطالعه جهت اندازه¬گیری فلزات سنگین در محدوده¬ای با دقت ppm از روش جذب اتمی شعله¬ای برای عناصر Na، Mg، Fe، Cr و در محدوده¬ای بادقت ppb از روش جذب اتمی کوره گرافیتی برای عناصر Ni ، Co، MnوCu استفاده گردید. جهت رسم نمودار کالیبراسیون فلزات سنگین محلول استاندارد ppm1000 از نمک این فلزات تهیه شد. تجزیه نمونه¬های آب در آزمایشگاه دانشگاه پیام نور اراک و امور مطالعات اراک انجام گرفت. میزان فلزات سنگین موجود در نمونه¬های آبی اسیدی شده ابتدا با دستگاه اسپکتروفتومتری، جذب اتمی شعله¬ای و سپس جذب اتمی کوره گرافیتی مورد تجزیه قرار گرفتند. نتایج حاصل از تجزیه نمونه¬های آب در جداول(4-1و4-2) آورده شده¬اند. جهت بالا بردن اطمینان تجزیه¬های صورت گرفته، هر نمونه آب دو مرتبه مورد تجزیه قرار گرفت و بعد از هر 10 نمونه یک نمونه شاهد و دو نمونه استاندارد(mg/L1 وmg/L5 برای فلزات سنگین) از فلزات مربوطه توسط جذب اتمی تجزیه شدند. بنابراین میزان میانگین هر نمونه آب برای تفسیر مورد استفاده قرار گرفت. استاندارد سازی محلول فلزات مورد بررسی توسط رقیق¬سازی و تهیه محلول استانداردmg/L1000 فلزات مورد نظر با آب دوبار یونیزه شده(Deionized) انجام گردید. همه اسیدها و معرف¬های استفاده شده دارای خلوص واکنش¬گری بودند. همچنین برای حصول اطمینان بیشتر توسط آمونیوم پیرولیدین ¬دی-تیوکاربامات(APPC ) و متیل ¬ایزوبوتیل کتون(MIBK ) در دکانتور فاز فلزی از فاز آبی جدا گردید و توسط دستگاه جذب اتمی مورد تجزیه قرار گرفت. تغلیظ¬سازی فلزات در سه مرحله از 10، 25 و50 برابر انجام شد. بیشتر غلظت آلایندگی فلزات مورد مطالعه در آب آشامیدنی بر اساس شاخص استاندارد EPA ، WHO و استاندارد ملی در جدول 4-3 گردآوری شده است.
جدول 4-3 میزان استاندارد پارامترهای اندازه¬گیری شده
میزان استاندارد ملی میزان استاندارد اروپا میزان استاندارد جهانی پارامترها
05/0 05/0 01/0 As
003/0 005/0 003/0 Cd
05/0 05/0 05/0 Cr
2 2 2 Cu
7/1 5/1-7/0 5/1 F
01/0 01/0 05/0 Pb
4/0 5/0 5/0-1/0 Mn
006/0 001/0 001/0 Hg
07/0 02/0 02/0 Ni
2 2 3 Zn
3/0 2/0 3/0 Fe
1/0 2/0 2/0 Al
001/0 005/0 002/0 Phenols
5/1 5/0 5/1 NH4
50 50 50 NO3
3 1/0 3 NO2

4-2-3 ترسیم نقشه¬های هم آلایش
بعد از انجام تجزیه نمونه¬ها نقشه¬های هم¬آلایش فلزات سنگین در محیط نرم افزار Surfer10 ترسیم شدند. تجزیه آماری توسط نرم افزار SPSS 21 انجام گرفت.
ترکیبات نیتروژن¬دار( نیتریت ، نیترات ، آمونیاک ، آمونیوم)
بیشترین مقدار نیتروژن موجود در آب های زیرزمینی منشاء آلی دارد. برخی از سنگ های آتشفشانی هم تا حدی حاوی ازت هستند. نیتروژن مولکولی موجود در اتمسفر توسط باکتری های تثبیت کننده نیتروژن موجود در ریشه برخی از گیاهان به مواد آلی تبدیل می شود. بخشی از نیتروژن تثبیت شده توسط این گیاهان مصرف می شود پس از مرگ و پوسیدگی گیاهان، این نیتروژن تثبیت شده توسط باکتری های موجود در خاک به آمونیوم مصرفی تبدیل می شود. مرگ و پوسیدگی این باکتریها سبب افزوده شدن نیترات و آمونیم به خاک می شود. با انحلال و فروشویی این مواد توسط آب حاصل از بارش یا آب برگشتی کشاورزی، این مواد به سمت افق های پایین خاک و نهایتاً به سمت آب های زیرزمینی هدایت می شوند.
عمده¬ترین آلوده کننده منابع آبی به نیترات به شرح زیر است :
نیتروژن غیر آلی که به صورت کودهای مصنوعی (شیمیایی) در زمین های کشاورزی استفاده می شود.
رهاسازی کودهای حیوانی در محیط یا زمین¬های کشاورزی که سبب شسته شدن نیترات و نفوذ آن به منابع آب می شود.
دفع فاضلاب تصفیه نشده انسانی در منابع آب.
آمونیاک موجود در فاضلاب های انسانی و کودهای حیوانی می تواند به سرعت به نیترات تبدیل شود. بر خلاف نیترات، در آب های طبیعی مقدار کمی نیتریت وجود دارد. نیترات در بدن به سرعت در روده کوچک هضم و جذب خون می¬شود. مهمترین پیامد افزایش نیترات در بدن تبدیل آن به نیتریت سمی است. نیتریت هموگلوبین خون را که حامل اکسیژن است به متاهموگلوبین تبدیل می کند و توانایی حمل اکسیژن را در خون کاهش می دهد و منجر به بیماری به نام متموگلوبینا می شود. اثر دیگر متاهموگلوبین فرآیندی است که منجر به تشکیل ماده ای به نام نیتروزامین است که قابلیت سرطان زایی دارد. روده کودکان قابلیت بیشتری برای تبدیل نیترات به نیتریت دارد به ویژه هنگامی که این کودکان از طریق شیر خشک با آب حاوی نیترات تغذیه می شوند. حداکثر مقدار مجاز نیترات و نیتریت در آب شرب به ترتیب 50 و 3 میلی گرم در لیتر است. حداکثر مقدار مجاز آمونیاک در آب شرب 5/1 میلی گرم در لیتر پیشنهاد شده است.
با این توضیحات هیچ یک از منابع آب نمونه برداری شده در هر دو نوبت پایش کیفی و آلودگی منابع آب زیرزمینی محدوده مطالعاتی کمیجان، از نظر مقدار نیترات و نیتریت بیشتر از حد مجاز برای شرب نیست(شکل¬های 4-4، 4-5، 4-6 و 4-7). مقدار نیترات در برخی از منابع اگرچه بیشتر از استاندارد نیست ولی مقادیر بیشتری از سایر قسمت¬ها را نشان می دهد. چاه پایش موجود در امام زاده دهچال(منبع شماره WA1) بیشترین مقدار نیترات را نشان می دهد. با توجه به حجم زیاد کشاورزی، نحوه کشاورزی به صورت غرقابی و سطح ایستابی نسبتاً بالا(نسبت به سایر قسمتهای دشت) می¬توان علت بالا بودن نسبی نیترات در این نقطه را استفاده از کودهای شیمیایی نیتراته دانست. چاه آب شرب روستای فامرین(WA6) که در داخل محدوده جمعیتی و میان منازل مسکونی واقع است نیز مقادیر نسبتاً زیادی نیترات از خود نشان داده، علت مشاهده این مقادیر نیترات را می توان فاضلاب انسانی دفع شده در چاه های جذبی و آلوده شدن محیط متخلخل بیان کرد.
طبق گفته هان و لیو (Han and Liu, 2004) فعالیتهای کشاورزی و استفاده از کودهای شیمیایی می-تواند سبب افزایش غلظت یونهای سولفات، فسفر، کلر و سدیم و به خصوص نیترات ¬شود. این فاکتورها می-توانند مرتبط با TDS باشند و نشان دهنده¬ی اثر فعالیتهای انسانی بر آبهای زیرزمینی باشند. به عبارت بهتر اگر رابطه¬ی این یونها با TDS معلوم شود و همبستگی نشان دهد، می¬تواند دلالت بر فعالیتهای انسانی در تعیین کیفیت آبهای زیرزمینی باشد. رابطه این یونها در شکل 4-3 نشان داده شده است. همانطور که در شکل نشان داده شده است همبستگی خوبی بین TDS و/HCO_3 Cl+NO_3 در نمودار وجود دارد. این مطلب بیانگر این موضوع است که نیترات موجود در آب زیرزمینی دشت کمیجان در اثر فعالیتهای انسانی به این آبها اضافه شده است. اگر چه برای تعیین سهم فعالیتهای کشاورزی در آلودگی آبهای زیرزمینی به نیترات باید نوع محصولات، نیاز آنها به کودهای شیمیایی، استفاده بهینه از کودهای افزوده شده به زمین¬های زراعی و نوع آبیاری زمین¬های کشاورزی نیز مورد بررسی قرار گیرد((Abed-Shafy, 2008.

شکل 4-3 نمودار همبستگی بین TDS و Cl+NO3/HCO3

شکل 4-4 نقشه هم نیتریت دشت کمیجان در ماه آبی آبان 89

شکل 4-5 نقشه هم نیتریت دشت کمیجان در ماه آبی خرداد 90

شکل 4-6 نقشه هم نیترات دشت کمیجان در ماه آبی آبان 89

شکل 4-7 نقشه هم نیترات دشت کمیجان در ماه آبی خرداد 90

آمونیاک تنها در دور اول نمونه برداری سنجیده شده است. در چاه های انتخاب شده در منطقه کوزره(WA12 و WA13 ) در هر دو منبع مقدار آمونیاک بالاتر از حد استاندارد شرب است(شکل¬های 4-8 و 4-9). همچنین چاه شماره WA8 واقع در منطقه سبز آباد، با توجه به اینکه در منطقه از جمله محل سه چاه فوق کشاورزی به صورت غرقابی بسیار متداول است، بنابراین بالا بودن مقدار آمونیاک را تنها می توان به استفاده از کودهای ازته در این مناطق نسبت داد.

شکل 4-8 نقشه هم آمنیوم دشت کمیجان در ماه آبی آبان 89

شکل 4-9 نقشه هم آمونیوم دشت کمیجان در ماه آبی خرداد90
4-2-3-2-آرسنیک
آرسنیک از زمانهای قدیم به عنوان یک دارو و سم مورد استفاده قرار گرفته است .جهت درمان کم اشتهایی، اختلالات تغذیه، بیماریهای عصبی، روماتیسمی، دیابت و … از ترکیبات آرسنیک استفاده می شود. از آرسنیک در تولید آلیاژ سرب و مس نیز استفاده می شود. از آرسنیک در کشاورزی به عنوان حشره کش، علف کش، قارچ کش، جلبک کش، شستشوی گوسفندان، ریشه کن کردن کرم نواری در گوسفندان و گاوها ، مواد محافظ پشم و رنگرزی استفاده می شود. سمیت آرسنیک به خواص فیزیکی و شیمیایی ترکیبات، راه های ورود به بدن، مقدار مصرف آن، مدت زمان در معرض قرارگیری، مقدار آن و سن بستگی دارد.
سمیت ترکیبات معدنی آرسنیک از ترکیبات آلی آن بیشتر است لذا توصیه شده است در مواردی که مقدار آرسنیک آب بیشتر از 05/0 میلی گرم در لیتر است در